Lập Xuân là tiết khí đầu tiên trong hệ thống 24 tiết khí của phương Đông, đánh dấu thời điểm chu kỳ vận hành của trời đất bước sang một giai đoạn mới. Sau quãng thời gian thu tàng dài của mùa đông, dương khí bắt đầu manh nha sinh khởi, vạn vật từ trạng thái tĩnh chuyển dần sang động. Trong quan niệm cổ truyền, đây không chỉ là sự thay đổi của khí hậu bên ngoài, mà còn là thời điểm then chốt ảnh hưởng trực tiếp đến sự vận hành sinh lý của con người.

Người xưa quan sát thiên nhiên và nhận ra rằng mọi hiện tượng sinh trưởng đều tuân theo quy luật thời gian. Cây cối không nảy mầm giữa mùa đông giá rét, cũng như con người không thể duy trì sức khỏe nếu sinh hoạt nghịch lại nhịp điệu của trời đất. Từ đó hình thành nên hệ thống 24 tiết khí – một dạng “lịch sinh học” cổ đại, phản ánh mối quan hệ mật thiết giữa thiên văn, khí hậu và đời sống. Trong hệ thống ấy, Lập Xuân giữ vai trò mở đầu, giống như thời khắc đánh thức sinh lực của cả năm.

Theo Trung y, con người là một “tiểu vũ trụ”, chịu ảnh hưởng trực tiếp từ “đại vũ trụ” là tự nhiên. Khi khí hậu bên ngoài chuyển biến, khí âm dương trong cơ thể cũng biến hóa tương ứng. Mùa đông thuộc Thủy, chủ thu tàng, dương khí ẩn sâu; mùa xuân thuộc Mộc, chủ sinh phát, dương khí bắt đầu thăng lên. Vì vậy, Lập Xuân là thời điểm giao thoa, dương khí tuy đã sinh nhưng vẫn còn non yếu. Nếu không biết dưỡng, rất dễ bị tổn thương.

Khái niệm dưỡng sinh trong tiết Lập Xuân, xét cho cùng, không phải là làm điều gì đặc biệt hay phức tạp, mà là điều hòa “khí hậu” bên trong cơ thể để hòa nhịp với khí hậu bên ngoài. Trung y cho rằng bệnh tật phát sinh khi âm dương mất cân bằng, khí cơ rối loạn, giống như khi thiên nhiên xuất hiện thời tiết cực đoan. Dưỡng sinh, vì vậy, chính là giúp cơ thể duy trì trạng thái “ôn hòa”, tránh những biến động đột ngột trong giai đoạn chuyển mùa.

Trong ngũ hành, mùa xuân ứng với hành Mộc, tạng Can chủ mùa xuân, chủ sơ tiết và điều đạt khí cơ. Can khí thông thì khí huyết lưu hành thuận lợi, tinh thần thư thái. Can khí uất thì sinh ra hàng loạt vấn đề như mệt mỏi, rối loạn tiêu hóa, mất ngủ, đau đầu, thậm chí ảnh hưởng đến miễn dịch. Bởi vậy, dưỡng sinh Lập Xuân trước hết là dưỡng Can, mà dưỡng Can lại bắt đầu từ việc điều hòa cảm xúc.

Người xưa đặc biệt xem trọng tâm trạng trong mùa xuân. Giận dữ, uất ức, lo âu kéo dài đều được xem là làm tổn thương Can khí. Trong tiết Lập Xuân, khi dương khí vừa khởi, tâm lý cần nhẹ nhàng, cởi mở, tránh những xung đột không cần thiết. Đây cũng là lý do vì sao nhiều nền văn hóa Á Đông xem mùa xuân là thời điểm của hòa giải, khởi đầu và tái tạo.

Trong “Thiên kim yếu phương” của Tôn Tư Mạc chỉ cho mọi người một số điểm mấu chốt trong việc dưỡng sinh. Tất cả các phương diện ăn mặc, ngủ nghỉ vào tiết Lập xuân đều phải thuận thời khí.

Lập xuân mới chớm đầu xuân, cái lạnh và cái rét mùa xuân sẽ không thuyên giảm hoàn toàn cho đến tiết Xuân phân, cho nên “y phục cần phải dưới dày, trên mỏng, dưỡng ruột thu âm, kéo dài tuổi thọ”. Tức là mặc quần áo dày và ấm ở phần thân dưới và mỏng hơn một chút ở phần thân trên.

Về sinh hoạt hàng ngày, nên “ngủ sớm, dậy sớm, đi bộ thong thả trong sân, để chí hướng được sinh”. So với mùa đông, thời gian thức dậy có thể sớm hơn một chút, nhưng vẫn cần đảm bảo giấc ngủ đầy đủ. Thức khuya trong tiết Lập Xuân bị xem là làm tổn thương dương khí mới sinh, khiến cơ thể dễ mệt mỏi kéo dài. Nhịp sinh hoạt lúc này cần ổn định, tránh thay đổi đột ngột.

Vận động trong tiết Lập Xuân cũng cần tuân theo nguyên tắc “khai mà không tán”. Các hình thức vận động nhẹ nhàng, nhịp chậm như đi bộ, kéo giãn, khí công, thái cực quyền giúp khí huyết lưu thông, gân cốt mềm mại, đồng thời không tiêu hao quá nhiều năng lượng. Trái lại, các hoạt động cường độ cao dễ làm dương khí phát tán sớm, dẫn đến suy nhược về sau.

Trong ăn uống, dưỡng sinh Lập Xuân chú trọng sự điều hòa. Sau mùa đông với nhiều thực phẩm béo, mặn và năng lượng cao, cơ thể cần chuyển dần sang chế độ ăn thanh đạm hơn. Những thực phẩm phù hợp trong tiết Lập Xuân bao gồm:

Thức ăn có vị ngọt: Vào mùa xuân can khí làm chủ, can thuộc mộc, tỳ thuộc thổ. Theo học thuyết Ngũ hành, mộc khắc thổ cho nên mùa xuân can khí vượng thịnh dễ làm hại tỳ vị, ảnh hưởng không tốt đến chức năng tiêu hóa và hấp thu của cơ thể. Những thức ăn giàu đạm và đường cần được trọng dụng như thịt nạc, trứng, sữa, mật ong, rau quả tươi, các loại mứt… Ngoài ra, vào mùa xuân phải chú ý kiêng dùng những đồ ăn thức uống sống và lạnh nhằm tránh làm tổn thương tỳ vị.
Thức ăn có vị cay: Những thứ có vị cay, tính phát tán, ôn ấm, giúp bồi bổ dương như hành, tỏi, gừng, hạt tiêu, hồi, quế, thảo quả, ngũ vị hương…
Thức ăn màu xanh: Theo Hoàng đế nội kinh, ngũ sắc, ngũ vị, ngũ hành và ngũ tạng có sự đối ứng với nhau. Màu sắc đối ứng với mùa xuân là màu xanh, màu xanh thuộc mộc, mộc đối ứng với tạng Can. Cho nên ăn những thực phẩm màu xanh có thể dưỡng Can.

Ngoài ra, nên hạn chế ăn đồ chua vì vị chua có tính thu liễm, khi hấp thu vào Can sẽ không có lợi cho việc sản sinh dương khí và khai thông Can khí.

Ở tầng sâu hơn, dưỡng sinh trong tiết Lập Xuân còn là sự chuẩn bị cho cả năm. Nếu giai đoạn này cơ thể được điều hòa tốt, khí cơ thông suốt, thì các mùa tiếp theo sẽ ít phát sinh bệnh tật. Ngược lại, nếu dương khí bị tổn thương ngay từ đầu xuân, thì dù sau đó có bồi bổ cũng khó đạt hiệu quả như mong muốn. Vì thế, Trung y xem Lập Xuân là “cửa ngõ của sinh khí”, nơi mọi sự chăm sóc đều mang ý nghĩa lâu dài.

Xét trong đời sống hiện đại, con người ngày càng xa rời nhịp điệu tự nhiên. Ánh sáng nhân tạo, giờ giấc làm việc kéo dài, căng thẳng tinh thần liên tục khiến ranh giới giữa các mùa trở nên mờ nhạt. Chính trong bối cảnh đó, tư duy dưỡng sinh theo tiết khí lại càng có giá trị, không phải như một hệ thống niềm tin cổ xưa, mà như một lời nhắc nhở về sự cân bằng sinh học vốn có của con người.

Dưỡng sinh trong tiết khí Lập Xuân, vì vậy, không chỉ là chăm sóc thân thể, mà còn là sự điều chỉnh toàn diện lối sống. Đó là biết chậm lại khi cần, biết tiết chế khi dương khí vừa sinh, biết nuôi dưỡng thay vì tiêu xài sinh lực. Khi con người sống hài hòa với nhịp điệu của trời đất, dưỡng sinh không còn là phương pháp rời rạc, mà trở thành trạng thái tự nhiên của đời sống.