Vì sao người quân tử nên thiện đãi kẻ tiểu nhân?

Trong suốt lịch sử, nhiều người ngay thẳng ghét bỏ kẻ tiểu nhân. Tuy nhiên, chính vì lòng căm hận này họ thường dễ biểu lộ sự chán ghét trong lời nói và hành động, từ đó chiêu mời rắc rối, thậm chí bị hãm hại. Vì vậy, người xưa thường nói: “Thà đắc tội với người quân tử còn hơn đắc tội với kẻ tiểu nhân”. Điều này không phải là không có lý.

“Vi Lư Dạ Thoại“ nói: “Quân tử đối xử với tiểu nhân phải bình tĩnh, không được kích động.”

Đại ý là ngay cả khi một người có đạo đức không mắc lỗi, kẻ tiểu nhân cũng chưa hẳn có thể dung thứ cho họ. Từ đó có thể thấy, khi người quân tử kết giao với kẻ tiểu nhân phải bình tĩnh, không được kích động chứ đừng nói đến việc nóng lòng khiển trách họ.

Vì sao lại như vậy? Bởi mọi thứ đều nên dựa trên lý trí chứ không phải cảm xúc.  Nếu vì hành động xấu ác của kẻ tiểu nhân mà rơi vào oán hận, tranh đấu, mất kiểm soát, người quân tử sẽ bị kẻ tiểu nhân đồng hóa và mất đi đức tính vốn có.

Sở dĩ cổ nhân nhắc nhở người quân tử phải đối xử tốt với tiểu nhân thực ra là để bảo vệ bản thân họ khỏi bị ô nhiễm bởi hành vi của kẻ tiểu nhân. Vậy nên mới nhấn mạnh việc giữ sự bình hoà và kiềm chế khi đối đãi với tiểu nhân.

Khi quân tử thiện đãi tiểu nhân, điều đó không có nghĩa là khuất phục hay yếu đuối, mà là không để bản thân bị ảnh hưởng bởi người khác, không để mình trở nên thấp kém vì sự thấp kém của người khác. Đây chính là phong thái của người quân tử.

Thiết nghĩ, nếu Hàn Tín bốc đồng như Dương Chí trong Thủy Hử, nổi cơn thịnh nộ giết chết bọn vô lại thì sau này nhà Hán làm sao có thể có ngày hưng thịnh?

Từ góc độ này, chúng ta có thể hiểu rõ hơn tầm quan trọng việc thiện đãi kẻ tiểu nhân.

Quân tử và tiểu nhân là hai danh từ để đánh giá nhân phẩm con người. Người quân tử đại diện cho các đức tính tốt đẹp như chân thật, lương thiện, chính trực, trượng nghĩa… Còn kẻ tiểu nhân đại biểu cho sự tính toán, hẹp hòi ích kỷ, thô lỗ, độc ác…

Khổng Tử phân biệt rất rõ về quân tử và tiểu nhân. Trong cuốn “Luận Ngữ” Khổng Tử viết: “Quân tử thượng đạt, tiểu nhân hạ đạt”, ý chỉ người quân tử luôn hướng đến những mục tiêu lớn lao, lâu dài, còn kẻ tiểu nhân chỉ chấp vào những lợi ích nhỏ nhoi thấp kém.

“Quân tử chu nhi bất bí, tiểu nhân bí nhi bất chu” ý rằng người quân tử luôn hòa ái đối đãi mọi người, không kết bè kết phái, còn kẻ tiểu nhân thì hay gây hiềm khích, chia bè kết phái.

“Quân tử hoài đức, tiểu nhân hoài huệ”: Bậc quân tử luôn suy xét đến đạo đức, còn kẻ tiểu nhân luôn nghĩ đến những ân huệ mà mình đã giúp người khác.

“Quân tử dụ vu nghĩa, tiểu nhân dụ vu lợi”: Người quân tử làm việc chính nghĩa còn tiểu nhân thì luôn hành sự vì lợi.

Đương nhiên, thiện đãi tiểu nhân không có nghĩa là nhắm mắt làm ngơ trước những việc làm xấu xa của họ. Những người thực sự vi phạm pháp luật đương nhiên sẽ bị pháp luật trừng phạt, vi phạm thiên lý sẽ bị thiên lý trừng phạt.

Thiện đãi tiểu nhân không phải là dung túng họ, mà là để người quân tử không bị ô nhiễm; không phải để duy hộ điều ác mà là để bảo vệ sự thiện lương của chính mình.