Nhìn bản đồ vệ tinh, người mê thiên văn phát hiện hố thiên thạch 25 km ở Canada

Một người mê thiên văn tìm chỗ cắm trại trên bản đồ vệ tinh thì thấy vết lõm tròn ở Quebec, Canada, nơi các nhà địa chất sau đó xác định là hố thiên thạch rộng khoảng 25 km.

Năm 2024, Joël Lapointe, một người mê thiên văn, chuẩn bị cho chuyến đi đến vùng Côte-Nord của tỉnh Quebec. Trong lúc xem ảnh vệ tinh trên mạng để chọn chỗ cắm trại, ông để ý thấy một vết lõm hình tròn khác thường gần hồ Marsal.

Ông nghi đó là dấu vết của một thiên thạch từng lao xuống mặt đất, nên chủ động liên hệ các chuyên gia ở châu Âu và Bắc Mỹ.

Dựa trên phát hiện của ông, tại hội nghị năm 2024 của Hội Thiên thạch học (Meteoritical Society), một nhóm nhà nghiên cứu Pháp đã xếp khu hồ vào diện nghi là hố thiên thạch, nơi thứ 11 như vậy được biết đến ở Quebec.

Tin này đến tai ông Gordon Osinski, nhà địa chất hành tinh tại Đại học Western Ontario, kiêm giám đốc cơ sở dữ liệu “Impact Earth” về các hố va chạm trên Trái Đất. Ban đầu ông hoài nghi giả thuyết trên, nhưng vẫn quyết định đến tận nơi kiểm chứng.

Hố thiên thạch cổ vốn khó nhận ra. Trải qua thời gian dài bị xói mòn và biến đổi địa chất, nhiều hố trên Trái Đất không còn giữ được hình vòng tròn rõ nét. Các nhà địa chất ước tính vẫn còn hàng trăm hố như vậy chưa được tìm ra, trang ScienceDaily đưa tin.

Lội nước, vượt đầm lầy để vào hiện trường

Tháng 10/2025, ông Osinski dẫn một nhóm nghiên cứu vào khu vực hẻo lánh này. Thủy phi cơ chở họ đến gần nhưng không thể vào sát bờ, nên cả nhóm phải mang thiết bị lội nước 50 m mới lên được đất liền.

Trên bờ, địa hình gồ ghề, đầm lầy rộng, cây cối rậm rạp và côn trùng quấy nhiễu liên tục. Từng khảo sát thực địa nhiều năm ở 6 châu lục, ông Osinski vẫn mô tả đây là một trong những nơi khắc nghiệt nhất ông từng làm việc.

Các đợt khảo sát địa chất trước đây ở vùng này từng coi một số khối đá dăm kết là dấu vết của núi lửa. Đá dăm kết gồm các mảnh đá sắc cạnh gắn kết lại với nhau. Giới nghiên cứu khi đó cho rằng chúng có thể liên quan đến ống núi lửa do magma phun trào dữ dội tạo ra.

Sang ngày thứ hai, nhóm tìm được manh mối làm thay đổi nhận định đó.

“Nón vỡ” trong đá: Bằng chứng của một cú va chạm

Tại nhiều điểm đá lộ thiên, các nhà nghiên cứu thấy một cấu trúc đặc biệt gọi là “nón vỡ” (shatter cone). Loại cấu trúc này hình thành dưới áp suất cực lớn khi thiên thạch va chạm, và hình dạng riêng của nó là dấu hiệu quan trọng để nhận diện hố thiên thạch.

Ông Osinski cho biết nón vỡ là bằng chứng xác nhận địa hình này do một vụ va chạm tạo ra. Nhóm kết luận vết lõm tròn không đơn thuần là cấu trúc núi lửa, mà là một hố thiên thạch cổ.

Quy mô của hố rất lớn. Theo ước tính của nhóm, hố có đường kính khoảng 25 km, có khối nâng ở trung tâm và vách đá dốc đứng. Trên vách còn thấy các khe nứt dạng cột.

Một vụ va chạm cỡ này nếu xảy ra ngày nay sẽ gây tàn phá trên phạm vi cả một vùng, đủ sức phá hủy các thành phố lớn, thậm chí ảnh hưởng đến khí hậu toàn cầu, ông Osinski nhận định.

Dấu vết từ 390 triệu năm trước

Kết quả phân tích mẫu đá cho thấy hố thiên thạch hình thành khoảng 390 triệu năm trước. Sau khi trao đổi với Hội đồng người Innu ở Ekuanitshit, nhóm nghiên cứu đặt tên cho nó là “Uhackatik”.

Phát hiện này còn có giá trị riêng với ngành địa chất. Uhackatik hình thành sớm hơn khoảng 100 triệu năm so với thời kỳ mà giới nghiên cứu đang bàn luận, khi số hố thiên thạch trên Trái Đất tăng lên.

Một số nghiên cứu cho rằng tần suất thiên thể va vào Trái Đất có thể từng tăng trong một thời kỳ, và điều này có thể liên quan đến các vụ va chạm giữa những thiên thể trong vành đai tiểu hành tinh.

Dù nhóm của ông Osinski tin rằng đã có đủ bằng chứng về nguồn gốc va chạm, việc công nhận chính thức dự kiến vẫn phải chờ ủy ban liên quan của Hội Thiên thạch học xem xét.

Nếu được xác nhận, Uhackatik sẽ là hố thiên thạch lớn nhất được phát hiện kể từ năm 2018, khi hố Hiawatha rộng khoảng 31 km được tìm thấy.