Cuộc chiến chip ngầm Mỹ – Trung: Lựa chọn của Nhà Trắng

“Khi an ninh quốc gia và lợi nhuận doanh nghiệp xảy ra xung đột, Nhà Trắng rốt cuộc sẽ lựa chọn huyền thoại thịnh vượng của Thung lũng Silicon hay lựa chọn bảo vệ lợi thế chiến lược toàn cầu của nước Mỹ? Có lẽ câu trả lời từ lâu đã được viết sẵn trong tiến trình leo thang không ngừng của cuộc Chiến tranh Lạnh công nghệ Mỹ — Trung”.

Một báo cáo điều tra vừa được tiết lộ gần đây đã một lần nữa đẩy cuộc chiến công nghệ giữa hai siêu cường lên cao trào.

Theo dữ liệu tổng hợp từ khoảng 3.800 tài liệu mua sắm công của Trung Quốc do Wirescreen — nền tảng phân tích thông tin doanh nghiệp của Mỹ — thực hiện, trong giai đoạn từ năm 2019-2025, Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc (PLA) cùng các đơn vị liên kết đã có hơn 500 lần tìm cách thu mua các dòng chip AI cao cấp của NVIDIA. Danh sách này bao gồm cả những sản phẩm thuộc danh mục kiểm soát trọng điểm của Mỹ như A100, A800, H100 và H800. Các nhu cầu mua sắm này đều liên quan trực tiếp đến các lĩnh vực nhạy cảm như tấn công phòng thủ mạng, diễn tập quân sự và mô phỏng vũ khí hạt nhân.

Thông tin này ngay lập tức gây chấn động tại Washington. Bởi lẽ, nó không chỉ đơn thuần là câu chuyện quân đội Trung Quốc tiếp cận công nghệ đỉnh cao của Mỹ, mà còn chạm thẳng vào một bài toán cốt lõi mà giới quyết sách Hoa Kỳ đang phải đối mặt:

Khi an ninh quốc gia và lợi ích của các tập đoàn đa quốc gia đối đầu trực diện, đâu mới là ưu tiên tối thượng?

Một cuộc “Chiến tranh Lạnh mới” đang hiện hữu

Hai mươi năm trước, Mỹ tin vào toàn cầu hóa. Mười năm trước, Mỹ tin rằng sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế có thể thay đổi Trung Quốc. Nhưng Washington của ngày hôm nay ngày càng tin vào một kết luận khác: Công nghệ chính là an ninh quốc gia.

Đặc biệt là khi kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo (AI) bùng nổ, các dòng chip bán dẫn cao cấp không còn là sản phẩm thương mại đơn thuần, mà đã trở thành tài nguyên chiến lược cốt lõi trong cuộc cạnh tranh quân sự tương lai.

Từ các hệ thống tác chiến không người lái cho đến phân tích tình báo vệ tinh; từ chiến tranh mạng đến mô phỏng hạt nhân; từ vũ khí tự trị đến xử lý dữ liệu quy mô lớn; bản chất đứng sau mọi năng lực AI chính là cuộc đua về năng lực tính toán. Ai nắm giữ các dòng chip tiên tiến nhất, kẻ đó sẽ làm chủ lợi thế quân sự trong tương lai.

Đây cũng là lý do tại sao chính quyền Biden đã áp đặt các biện pháp kiểm soát xuất khẩu bán dẫn nghiêm ngặt nhất lịch sử đối với Trung Quốc từ năm 2022. Và kể từ khi bước vào nhiệm kỳ thứ hai của chính quyền Trump, các biện pháp hạn chế này không hề có sự đảo ngược mang tính bản chất, ngược lại còn liên tục được siết chặt.

Tình thế tiến thoái lưỡng nan của Jensen Huang: Xung đột giữa tư duy doanh nghiệp và tư duy quốc gia

Đứng từ góc độ doanh nghiệp, nỗi lo ngại của CEO NVIDIA Jensen Huang (Hoàng Nhân Huân) không phải là vô lý. Trung Quốc từ lâu đã là một trong những thị trường bán dẫn lớn nhất toàn cầu. Ngay cả khi chịu các lệnh hạn chế xuất khẩu gần đây, thị trường này vẫn là nguồn doanh thu quan trọng của NVIDIA.

Ông Jensen Huang đã nhiều lần tuyên bố công khai rằng việc cắt đứt hoàn toàn với thị trường Trung Quốc sẽ không ngăn được nước này phát triển AI, ngược lại còn thúc đẩy Bắc Kinh tăng tốc xây dựng hệ sinh thái chip độc lập của riêng mình. Xét về góc độ thương mại, đây là kiểu tư duy thị trường điển hình.

Doanh nghiệp quan tâm đến: thị phần, ngân sách nghiên cứu và phát triển (R&D), lợi nhuận của cổ đông và năng lực cạnh tranh toàn cầu. Thế nhưng, Washington không đánh giá vấn đề dựa trên báo cáo tài chính, mà dựa trên lợi ích an ninh quốc gia. Đối với hệ thống an ninh quốc gia Mỹ, ngay cả khi chỉ có một phần nhỏ công nghệ Mỹ bị sử dụng để nâng cao năng lực tác chiến của quân đội Trung Quốc, đó đã là một rủi ro chiến lược.

Do đó, trong mắt các quan chức an ninh, câu hỏi không phải là “nhiều hay ít”, mà là “có hay không”. Chính vì thế, dù một số đơn hàng trong báo cáo có quy mô tương đối nhỏ so với các cụm huấn luyện AI khổng lồ, chúng vẫn khiến giới hoạch định chính sách và giới chính trị Mỹ đặc biệt lưu tâm.

Lịch sử nước Mỹ đã sớm có câu trả lời

Nhiều người lầm tưởng rằng Mỹ là một quốc gia tư bản chủ nghĩa nên lợi ích của doanh nghiệp luôn được đặt lên hàng đầu . Thực tế hoàn toàn ngược lại. Mỗi khi an ninh quốc gia và lợi ích doanh nghiệp xung đột, Chính phủ Mỹ gần như luôn lựa chọn vế đầu tiên.

Trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh là như vậy. Sau sự kiện 11/9 cũng là như vậy. Và trong cuộc chiến công nghệ ngày nay vẫn không có gì khác biệt.

Nhìn lại những trường hợp trong những năm gần đây: Huawei bị bao vây và hạn chế trên phạm vi toàn cầu; TikTok đối mặt với áp lực “bán hoặc bị cấm”; ASML của Hà Lan bị yêu cầu hạn chế xuất khẩu máy quang khắc tiên tiến sang Trung Quốc; Nhật Bản và Hàn Quốc đồng loạt siết chặt xuất khẩu thiết bị bán dẫn. Những trường hợp này cùng minh chứng cho thấy một thực tế: Doanh nghiệp có thể tạo ra của cải, nhưng quốc gia mới là bên quyết định luật chơi. Khi Mỹ nhận định một công nghệ nào đó sẽ làm thay đổi cán cân quân sự tương lai, không một doanh nghiệp nào, dù lớn đến đâu, có thể đặt mình đứng trên chiến lược quốc gia.

Bước đi tiếp theo: Vá lỗ hổng thay vì nới lỏng

Điều đáng chú ý hơn là tác động chính trị mà báo cáo của Wirescreen mang lại có thể sẽ không dẫn đến việc nới lỏng quản lý, mà trái lại sẽ thúc đẩy Mỹ thắt chặt hơn nữa. Nếu quân đội Trung Quốc thực sự đang tiếp cận năng lực tính toán tiên tiến thông qua các công ty bên thứ ba, đại lý nước ngoài hoặc các nền tảng cho thuê điện toán đám mây, thì những bước đi tiếp theo mà Washington có khả năng cao sẽ áp dụng bao gồm:

• Tăng cường kiểm tra và xác minh người dùng cuối (end-user)
• Mở rộng giám sát việc trung chuyển và chuyển khẩu ở nước ngoài.
• Yêu cầu các nhà cung cấp dịch vụ đám mây thiết lập cơ chế xác thực danh tính nghiêm ngặt hơn.
• Định vị và truy vết dòng lưu chuyển của chip đến người sử dụng thực tế.

Nói cách khác, hệ quả chính trị của báo cáo này không phải là mở ra thị trường Trung Quốc cho NVIDIA, mà là thu hẹp triệt để các “vùng xám” còn sót lại.

Bản chất thực sự của cuộc chiến chip

Nhiều người vẫn nhìn nhận cuộc đối đầu này như một sự cạnh tranh thương mại đơn thuần. Trên thực tế, nó đã vượt xa phạm vi kinh doanh từ lâu. Từ một góc nhìn vĩ mô hơn, đây là cuộc đua giành quyền làm chủ trật tự thế giới tương lai. Chip bán dẫn chỉ là bề nổi, AI chỉ là công cụ. Vấn đề cốt lõi thực sự là:

1. Ai sẽ dẫn dắt cuộc cách mạng công nghệ thế hệ tiếp theo?
2. Ai sẽ áp đặt các luật chơi cho kỷ nguyên kỹ thuật số tương lai?
3. Ai sẽ nắm giữ đỉnh cao kiểm soát trật tự quân sự và kinh tế toàn cầu?

Vì vậy, cuộc chiến chip Mỹ — Trung chưa bao giờ là mâu thuẫn cá nhân giữa Jensen Huang và Washington, mà là sự va chạm mang tính thời đại giữa kỷ nguyên toàn cầu hóa và kỷ nguyên an ninh quốc gia.

Đáp án của Nhà Trắng vốn đã được viết sẵn

Từ Huawei cho đến ASML; từ kiểm soát xuất khẩu cho đến hạn chế đầu tư; từ tái cấu trúc chuỗi cung ứng cho đến “chuyển dịch thân cận”; những diễn biến trong vài năm qua đã đưa ra câu trả lời rõ ràng. Mỹ có thể chấp nhận hy sinh một phần lợi ích của doanh nghiệp, nhưng sẽ không bao giờ dùng an ninh quốc gia làm quân bài để đánh đổi.

Trong mắt các nhà hoạch định chiến lược tại Washington, chip bán dẫn không còn là hàng hóa mà là vũ khí địa chính trị; năng lực tính toán không chỉ là tài nguyên thương mại mà là hạ tầng cơ sở của sức mạnh quân sự tương lai. Do đó, khi an ninh quốc gia và lợi nhuận doanh nghiệp được đặt lên hai bàn cân, lựa chọn cuối cùng của Nhà Trắng vẫn sẽ là an ninh quốc gia.

Đây có thể không phải là câu trả lời mà Thung lũng Silicon muốn nghe nhất, nhưng lại là câu trả lời thực tế nhất trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh công nghệ Mỹ — Trung hiện nay.