Dưới sức ép kinh tế, Iran lại bùng phát biểu tình, người dân đổ xô mua xăng tích trữ

Khi Mỹ tiếp tục siết chặt các biện pháp trừng phạt, sức ép kinh tế đối với Iran ngày càng gia tăng. Trong những tuần gần đây, nhiều trạm xăng ở Tehran xuất hiện những hàng xe kéo dài, có nơi người dân phải chờ hơn 2 giờ. Đồng rial của Iran rơi xuống mức thấp kỷ lục, trong khi giá cả liên tục tăng. Một số gia đình thậm chí phải mua các nhu yếu phẩm theo hình thức ghi nợ, còn tại một số ngành công nghiệp đã bắt đầu xuất hiện các cuộc đình công và biểu tình của người lao động.

Tuần này, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent tuyên bố khởi động “Chiến dịch Quốc gia bị gạt ra lề nền kinh tế” (Operation Economic Outcast), nhằm cắt đứt Tehran khỏi hệ thống kinh tế toàn cầu. Phía Mỹ cho biết kế hoạch này nhằm bóp nghẹt nguồn sống kinh tế của chính quyền Iran và Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), đồng thời cảnh báo các quốc gia vẫn tiếp tục giao thương với Tehran có thể phải đối mặt với các lệnh trừng phạt thứ cấp.

Hàng dài trước các trạm xăng, người dân lo giá nhiên liệu tăng

Theo AP, trong những tuần gần đây, dòng xe xếp hàng trước các trạm xăng ở Tehran ngày càng dài. Hashem Abadi, một thợ cắt tóc 34 tuổi, nói: “Có lẽ chúng tôi sẽ phải đối mặt với tình trạng thiếu nhiên liệu. Chỉ cần bình xăng còn khoảng một nửa là tôi đã vội đi đổ”.

Các quan chức Iran gần đây cũng cho biết chính phủ có thể cắt giảm các khoản trợ cấp lớn dành cho xăng dầu.

Mahmoud Chavoshi, một tài xế taxi 51 tuổi, nói: “Bây giờ tôi cố gắng đổ đầy bình bất cứ khi nào có thể, vì chẳng bao lâu nữa giá xăng sẽ lại tăng. Trong tuần qua, mọi thứ tôi mua đều đắt lên, từ sữa cho đến mì Ý”.

Theo Wall Street Journal, trong tuần này, dầu ăn và gạo tại một số siêu thị ở Tehran từng bị bán hết do người dân đổ xô mua. Người dân cho biết người tiêu dùng đang tranh nhau mua hàng với số lượng lớn để tích trữ.

Chính quyền Iran khẳng định nguồn cung các mặt hàng thiết yếu đủ để duy trì trong nhiều tháng. Tuy nhiên, quyết định của Mỹ tăng cường hạn chế thương mại quốc tế với Iran đã tạo ra tác động tâm lý đáng kể.

Một phiên dịch viên tại Tehran nói với Wall Street Journal: “Tâm lý hoảng loạn đang ở mức cực kỳ cao. Tại một số khu dân cư, khách hàng đổ xô vào các siêu thị. Nguy cơ thiếu hụt nguồn hàng liên quan đến những đe dọa trừng phạt của Mỹ đã gây ra tình trạng mua sắm hoảng loạn”.

Người dân bắt đầu mua chịu để sống qua ngày, biểu tình xuất hiện ở nhiều nơi

Tại các cửa hàng trực tuyến và những khu chợ cao cấp, nguồn hàng nhìn chung vẫn tương đối dồi dào. Tuy nhiên, sức mua của người dân đang nhanh chóng suy giảm.

Hôm thứ Hai, đồng rial Iran rơi xuống mức thấp kỷ lục, với tỷ giá 1 USD đổi hơn 2 triệu rial, giảm 7% chỉ trong một tuần. So với một năm trước, cùng một lượng tiền rial hiện chỉ còn khoảng một nửa sức mua tính theo USD.

Nhiều người tiêu dùng hiện phải vay mượn nhiều hơn để trang trải các chi phí sinh hoạt thiết yếu. Người dân cho biết họ thậm chí thường xuyên phải mua thịt theo hình thức ghi nợ, sau đó trả dần cả tiền gốc lẫn lãi.

Tờ báo cải cách Etemad của Iran bình luận: “Đây không phải là một phương thức thanh toán mới, mà là dấu hiệu của một sự chuyển biến lớn: nghèo đói”.

Khó khăn kinh tế cũng bắt đầu châm ngòi cho các cuộc biểu tình của người lao động.

Theo Wall Street Journal, công nhân dầu khí ngoài khơi tại Asaluyeh đã xuống đường trong tuần này để phản đối tình trạng đời sống sa sút và áp lực tiền thuê nhà. Tại Shadegan, miền tây Iran, khoảng 100 công nhân bị sa thải của một nhà máy thép cũng tổ chức biểu tình. Trong thời gian gần đây, các ngành công nghiệp chiến lược như viễn thông và hóa dầu cũng xuất hiện các cuộc ngồi biểu tình do công nhân nhiều tháng không được trả lương.

UAE cắt đứt quan hệ thương mại, sức ép bên ngoài đối với Iran gia tăng

Trong khi đó, sức ép từ bên ngoài đối với Iran cũng ngày càng lớn. Tuần trước, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) tuyên bố ngừng mọi hoạt động thương mại, kinh doanh và giao dịch tài chính với Iran.

UAE là một trong những đối tác thương mại lớn nhất của Iran, chỉ đứng sau Trung Quốc. Bộ trưởng Tài chính Mỹ Bessent ca ngợi UAE là “một đối tác rất tốt”, đồng thời cho rằng hành động mà UAE thực hiện vào tuần trước “không phải là sự trùng hợp”.

Ông Bessent nói: “Khi chúng tôi tiếp tục tiến hành các cuộc tiếp xúc, tôi dự kiến sẽ có nhiều quốc gia khác thực hiện những bước đi tương tự”.

Iran cũng tồn tại những điểm yếu mang tính cơ cấu trong nguồn cung nhiên liệu. Wall Street Journal dẫn lời Hamid Hosseini, người phát ngôn của Hiệp hội Xuất khẩu Dầu mỏ Iran, cho biết sản lượng nhiên liệu trong nước của Iran không đủ đáp ứng nhu cầu nội địa. Một phần nguồn cung phải được nhập từ Belarus, Turkmenistan và Kazakhstan. Vì vậy, khi các biện pháp trừng phạt bên ngoài tiếp tục được siết chặt, Iran càng dễ bị tổn thương nếu hoạt động nhập khẩu bị cản trở.

Chưa có dấu hiệu bất ổn quy mô lớn, nhưng sức chịu đựng cũng có giới hạn

Trước sức ép từ các biện pháp trừng phạt của Mỹ, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cáo buộc Washington đang tìm cách tạo ra “các vấn đề xã hội và sự bất mãn kinh tế” nhằm đẩy Iran vào tình trạng hỗn loạn.

Ông tuyên bố: “Chẳng lẽ chúng ta phải cúi đầu trước những vấn đề này và đầu hàng sao? Tuyệt đối không”.

Hiện chưa có dấu hiệu cho thấy sự bất mãn vì kinh tế đã chuyển thành một làn sóng biểu tình chống chính phủ quy mô lớn trên toàn quốc. Tuy nhiên, Mohammad Farzanegan, giáo sư kinh tế Trung Đông tại Đại học Marburg (Đức), nhận định rằng “sự chống chịu và khả năng thích ứng của Iran luôn có giới hạn”.

Ông nói: “Sức mua của người dân đang mất đi từng ngày. Tất cả những yếu tố này, cộng thêm triển vọng ngoại giao ngày càng xấu đi và gánh nặng tâm lý do sức ép gia tăng, có thể khiến sự thất vọng và bất mãn tích tụ đến mức nhà nước không còn khả năng kiểm soát một cách hiệu quả”.