Bắc Kinh cấm xuất khẩu khí heli, chuyên gia vạch trần toan tính phía sau

Cục diện chuỗi cung ứng khí heli toàn cầu tiếp tục thay đổi khi chính quyền Trung Quốc công bố lệnh cấm tạm thời xuất khẩu khí heli – nguyên liệu quan trọng đối với ngành bán dẫn. Mặc dù Trung Quốc có sản xuất heli trong nước, nước này vẫn phụ thuộc lớn vào nguồn cung từ nước ngoài.

Trong những năm gần đây, các doanh nghiệp Trung Quốc còn đóng vai trò trung gian, nhập khẩu khí heli giá rẻ từ Nga rồi tái xuất sang châu Âu và các thị trường khác. Các chuyên gia nhận định việc Bắc Kinh hạn chế xuất khẩu heli chủ yếu nhằm bảo đảm nguồn cung trong nước, nhưng do Trung Quốc là mắt xích trung gian trong chuỗi cung ứng, động thái này sẽ làm gia tăng rủi ro đối với thị trường toàn cầu.

Trung Quốc cấm xuất khẩu heli, chuyên gia: Chủ yếu nhằm tự bảo vệ

Ngày 10/7, Bộ Thương mại và Tổng cục Hải quan Trung Quốc ra thông báo cho biết, căn cứ theo Luật Ngoại thương của nước này, Bắc Kinh quyết định áp dụng biện pháp cấm tạm thời xuất khẩu khí heli. Quy định có hiệu lực ngay từ ngày ban hành.

Heli được ví như “con chip của các loại khí”, là một loại khí hiếm không màu, không mùi, không độc và có tính ổn định rất cao. Khí heli chủ yếu được tách chiết từ khí thiên nhiên có chứa heli, không thể sản xuất nhân tạo và cũng không thể tái tạo. Đây là nguyên liệu quan trọng trong các lĩnh vực như bán dẫn, y tế, hàng không vũ trụ và sản xuất công nghệ cao.

Trong ngành sản xuất chip, heli được sử dụng để làm mát wafer, khắc plasma, lắng đọng hơi hóa học (CVD), lắng đọng lớp nguyên tử (ALD), hỗ trợ quang khắc và kiểm tra rò rỉ.

Tuy nhiên, Trung Quốc vẫn phụ thuộc rất lớn vào nguồn cung heli từ nước ngoài. Năm 2025, tổng nguồn cung heli của nước này đạt 5.818 tấn, trong đó lượng nhập khẩu lên tới 4.913 tấn, tương đương mức phụ thuộc bên ngoài khoảng 84%.

Hiệp hội Công nghiệp Khí công nghiệp Trung Quốc cho biết trên WeChat rằng Qatar và Nga là hai quốc gia sản xuất heli lớn nhất thế giới, chiếm gần 50% tổng sản lượng toàn cầu. Nguồn nhập khẩu heli của Trung Quốc cũng tập trung chủ yếu vào Qatar (khoảng 54,6%) và Nga (khoảng 44%).

Đến cuối tháng 2/2026, do xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran khiến tuyến vận chuyển heli từ Qatar qua Vịnh Ba Tư bị gián đoạn. Tháng 4 cùng năm, Nga tiếp tục tuyên bố áp dụng biện pháp kiểm soát tạm thời xuất khẩu heli đến hết năm 2027, đồng thời cắt giảm hạn ngạch xuất khẩu sang châu Á xuống còn 40% so với cùng kỳ năm 2025. Điều này khiến nguồn nhập khẩu heli của Trung Quốc chịu áp lực lớn, với mức thiếu hụt nguồn cung vượt quá 60%.

Giáo sư Trịnh Chính Bỉnh, Khoa Tài chính – Ngân hàng, Đại học Khoa học và Công nghệ Vân Lâm (Đài Loan), nhận định với Epoch Times rằng việc Bắc Kinh ban hành lệnh cấm vào thời điểm này “có lẽ chủ yếu là để tự bảo vệ”, khác với các biện pháp kiểm soát đất hiếm trước đây vốn “rõ ràng nhằm vào Mỹ”.

Trung Quốc lâu nay vẫn tìm cách nâng cao năng lực sản xuất chip trong nước và giảm sự phụ thuộc vào các dòng chip AI cao cấp của Nvidia bị Mỹ kiểm soát xuất khẩu.

Ông Trịnh cho biết: “Trung Quốc hiện đang cạnh tranh quyết liệt với Mỹ trong các ngành công nghệ cao nhưng vẫn ở thế yếu. Việc cấm xuất khẩu nhằm giữ lại nhiều nguồn nguyên liệu hơn để phát triển ngành sản xuất công nghệ cao trong nước”.

Nhà nghiên cứu Thẩm Minh Thất thuộc Viện Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh Đài Loan cũng nhận định với Epoch Times rằng nguyên nhân Trung Quốc siết xuất khẩu heli là tổng hợp nhiều yếu tố, nhưng chủ yếu vẫn xuất phát từ nhu cầu của ngành công nghiệp trong nước.

Ông cho rằng hiện nay Trung Quốc vẫn có thể nhập heli từ Nga. Tuy nhiên, nếu Nga tiếp tục siết nguồn cung đến hết năm 2027, trong khi lượng nhập khẩu từ các nước khác cũng bị hạn chế, thì nguồn heli của Trung Quốc sẽ ngày càng trở nên khan hiếm.

Trung Quốc có thể lợi dụng vai trò trung gian để thao túng chuỗi cung ứng

Theo Reuters, lệnh cấm xuất khẩu heli của Trung Quốc có thể khiến nguồn cung toàn cầu tiếp tục bị thu hẹp, bởi các doanh nghiệp Trung Quốc ngày càng đóng vai trò trung gian, nhập khẩu heli từ Nga rồi tái xuất sang châu Âu và nhiều thị trường khác.

Theo báo cáo công bố tháng 6/2026 của Gasworld – tổ chức truyền thông và cung cấp thông tin hàng đầu của ngành khí công nghiệp có trụ sở tại Anh – do chịu các lệnh trừng phạt của phương Tây, Nga không thể trực tiếp xuất khẩu heli sang châu Âu. Trung Quốc đã nhập lượng heli giá rẻ từ Nga vượt quá nhu cầu tiêu thụ trong nước, sau đó tái xuất sang thị trường quốc tế, bao gồm cả châu Âu.

Năm 2025, lượng heli Nga xuất khẩu sang Trung Quốc đạt trung bình 38 triệu feet khối/tháng, tăng 60% so với năm trước; riêng tháng 12 đạt tới 71 triệu feet khối.

Ông Trịnh cho rằng Mỹ vốn là một trong những nhà cung cấp heli lớn nhất thế giới, vì vậy lệnh cấm của Trung Quốc sẽ không ảnh hưởng nhiều đến Mỹ, nhưng sẽ tác động đáng kể đến nhiều quốc gia châu Âu.

Theo số liệu của Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS), năm 2024, các nước sản xuất heli lớn nhất thế giới gồm: Mỹ chiếm 44%, Qatar 34%, Nga 9% và Algeria 6%.

Ông Trịnh nhận định việc Nga bị trừng phạt cùng với nguồn cung từ Trung Đông bị gián đoạn đã khiến Trung Quốc trở thành một nhà tái xuất có vị thế gần như độc quyền. Việc nước này hạn chế xuất khẩu sẽ ảnh hưởng đến nhiều quốc gia ngoài Mỹ, đặc biệt là các nước vốn phụ thuộc vào nguồn heli của Nga và Qatar nhưng phải thông qua Trung Quốc để tiếp cận.

Ông nhấn mạnh: “Lần này, việc Trung Quốc hạn chế xuất khẩu heli là hành động phá vỡ chuỗi cung ứng toàn cầu và làm gia tăng rủi ro rất lớn.”

Ông cũng cho rằng trước đây Bắc Kinh từng sử dụng lợi thế chuỗi cung ứng để gây sức ép đối với nông sản Australia, Brazil cũng như nhiều mặt hàng nông sản của Đài Loan. Giờ đây, heli trở thành một công cụ mới. “Dù chỉ đóng vai trò trung gian, Trung Quốc vẫn tận dụng vị trí này để thao túng thị trường và chuỗi cung ứng. Vì vậy, khi làm ăn với một quốc gia theo thể chế chuyên chế như vậy, cần phải tính đến mức độ rủi ro rất cao.”

Trong khi đó, ông Thẩm Minh Thất cho rằng mức độ tác động của việc Trung Quốc siết xuất khẩu heli đối với chuỗi cung ứng quốc tế còn phụ thuộc vào số lượng quốc gia đang nhập khẩu heli từ Trung Quốc cũng như khả năng tìm được nguồn thay thế.

Theo ông, các nước châu Âu có thể chịu ảnh hưởng đáng kể, nhưng đây cũng là cơ hội để họ điều chỉnh chuỗi cung ứng, đa dạng hóa nguồn nhập khẩu và giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc.