Bản đồ thế giới 450 năm qua có thể đã “đánh lừa” chúng ta về kích thước châu Phi

Tấm bản đồ thế giới đã được sử dụng trong nhiều thế kỷ, gần như ai cũng nhìn thấy từ khi còn nhỏ, đang dần mất đi vị thế “tiêu chuẩn”. Theo BBC, Reuters và các tài liệu do Liên Hợp Quốc công bố, ngày 4/9, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc đã thông qua nghị quyết “Sửa lại bản đồ” do Togo đại diện cho nhóm các nước châu Phi thúc đẩy, với 164 phiếu thuận, 1 phiếu chống và 6 phiếu trắng. Nghị quyết kêu gọi sử dụng rộng rãi hơn các phép chiếu bản đồ có thể thể hiện chính xác tỷ lệ diện tích thực tế giữa các châu lục.

Mỹ là quốc gia duy nhất bỏ phiếu chống. Estonia, Georgia, Lithuania, Moldova, Serbia và Ukraine bỏ phiếu trắng.

Châu Phi lớn gấp 14 lần Greenland: Bản đồ truyền thống đã “đánh lừa” nhiều thế hệ

Tranh cãi tập trung vào phép chiếu Mercator quen thuộc.

Phép chiếu này được nhà bản đồ học người Flemish Gerardus Mercator thiết kế vào năm 1569, ban đầu nhằm phục vụ việc định hướng hàng hải. Do việc chuyển Trái Đất hình cầu sang mặt phẳng tất yếu gây ra biến dạng, phép chiếu Mercator liên tục phóng đại các khu vực ở vĩ độ cao, khiến Nga, Canada, châu Âu và Greenland trông lớn một cách bất thường, trong khi châu Phi, Nam Mỹ và Đông Nam Á nằm gần xích đạo lại bị “thu nhỏ” đáng kể.

Ví dụ trực quan nhất là trên bản đồ truyền thống, Greenland trông gần như có kích thước tương đương châu Phi, nhưng trên thực tế, châu Phi có diện tích khoảng 30,4 triệu km², lớn gấp khoảng 14 lần Greenland.

Phong trào “Sửa lại bản đồ” thậm chí chỉ ra rằng nếu đặt Mỹ, Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, Mexico và phần lớn châu Âu vào trong châu Phi thì vẫn còn dư không gian.

Các nước châu Phi: Bản đồ không hề trung lập, nó định hình cách con người nhìn thế giới

Các quốc gia châu Phi cho rằng đây không chỉ đơn thuần là một vấn đề địa lý.

Ngoại trưởng Togo Robert Dussey nói với Reuters trước cuộc bỏ phiếu: “Một thế giới công bằng bắt đầu từ một tấm bản đồ công bằng.”

Tại Liên Hợp Quốc, ông nhấn mạnh thêm rằng bản đồ chưa bao giờ là thứ trung lập; nó định hình nhận thức và ảnh hưởng đến cách con người nhìn nhận vị trí của các dân tộc và châu lục khác nhau trên thế giới.

Chủ tịch Ủy ban Liên minh châu Phi Mahmoud Ali Youssouf sau khi nghị quyết được thông qua cho biết đây là một bước tiến quan trọng nhằm giúp châu Phi được thể hiện “công bằng và chính xác hơn”, đồng thời kêu gọi các tổ chức quốc tế, trường học, nhà xuất bản và các nền tảng kỹ thuật số từng bước sử dụng những bản đồ phản ánh sát hơn diện tích đất liền thực tế.

BBC dẫn lời Lerato Mogoatlhe, thành viên tổ chức Africa No Filter, cho rằng việc châu Phi bị thu nhỏ trên bản đồ thế giới “không chỉ là một lỗi bản đồ học mà còn là một vấn đề về cách kể chuyện”.

Equal Earth thay thế: Pháp là nước đầu tiên từ bỏ bản đồ Mercator

Hiện phương án thay thế nhận được sự ủng hộ lớn nhất từ Liên minh châu Phi là phép chiếu Equal Earth (Trái Đất Bình đẳng), được giới thiệu vào năm 2018.

Khác với bản đồ Mercator, phép chiếu này ưu tiên duy trì tỷ lệ diện tích chính xác giữa các khu vực. Vì vậy, châu Phi sẽ trông lớn hơn đáng kể, trong khi châu Âu, Nga, Canada và Greenland tương đối nhỏ lại.

Equal Earth không hoàn toàn loại bỏ biến dạng — không một bản đồ thế giới phẳng nào có thể đồng thời duy trì hoàn hảo diện tích, hình dạng, khoảng cách và phương hướng — nhưng nó chính xác hơn trong việc thể hiện diện tích thực tế của các quốc gia và châu lục.

Tháng 2 năm nay, 54 quốc gia thành viên Liên minh châu Phi đã ủng hộ việc sử dụng phép chiếu này.

Pháp cũng là nước đi đầu trong việc áp dụng thay đổi. Ngày 4/9, Bộ trưởng châu Âu và Ngoại giao Pháp Jean-Noël Barrot tuyên bố Bộ Ngoại giao Pháp từ nay sẽ ngừng sử dụng phép chiếu Mercator làm phương thức lập bản đồ ngoại giao thông thường, thay vào đó chuyển sang loại bản đồ phản ánh sát hơn diện tích thực tế.

Ông Barrot nói rằng thay đổi bản đồ đương nhiên không thể thay đổi thế giới, “nhưng sửa lại một cách thể hiện đang bóp méo thế giới tự nó đã là khôi phục sự thật”.

Mỹ cho rằng Liên Hợp Quốc nên tập trung vào chiến tranh, an ninh và phát triển

Mỹ phản đối nghị quyết này, nhưng trọng tâm không phải là bảo vệ bản thân bản đồ Mercator, mà là đặt câu hỏi liệu Đại hội đồng Liên Hợp Quốc có nên dành thời gian và nguồn lực chính trị cho vấn đề này hay không.

Đại diện Mỹ tại Liên Hợp Quốc Yaryna Ferencevych cho rằng cộng đồng quốc tế hiện vẫn đang phải đối mặt với những vấn đề cấp bách hơn như chiến tranh, phát triển kinh tế và an ninh quốc tế, nhưng Đại hội đồng Liên Hợp Quốc lại dành sự chú ý cho một phép chiếu bản đồ có nguồn gốc từ thế kỷ 16 cùng những khái niệm như “công lý về nhận thức”.

Bà cho rằng những vấn đề này không có mức độ ưu tiên tương đương với các nhiệm vụ cốt lõi của Liên Hợp Quốc như duy trì hòa bình quốc tế, thúc đẩy thịnh vượng và cải thiện quan hệ giữa các quốc gia.

Từ lập trường của Mỹ có thể thấy Washington phản đối chủ yếu vì cho rằng “Sửa lại bản đồ” thiên về một vấn đề mang tính biểu tượng và câu chuyện chính trị hơn là một vấn đề thực tế toàn cầu mà Đại hội đồng Liên Hợp Quốc cần ưu tiên giải quyết.