EU đặt hạn chót, “hộ chiếu vàng” vùng Caribe có thể thành dĩ vãng

Chính sách “hộ chiếu vàng” áp dụng nhiều năm ở các nước Đông Caribe đứng trước nguy cơ bị xóa bỏ hơn bao giờ hết, khi Liên minh châu Âu (EU) tăng cường giám sát và sức ép chính trị.

Ủy ban châu Âu hôm 25/6 đã gửi thư tới 5 nước Đông Caribe gồm Antigua và Barbuda, Dominica, Grenada, Saint Kitts và Nevis, Saint Lucia, yêu cầu từng nước dần loại bỏ rồi đóng hẳn chương trình “quốc tịch thông qua đầu tư” (CBI/CIP) của mình trước ngày 1/6/2028.

Tại một cuộc họp kỹ thuật giữa tháng 10, đại diện EU đưa ra tối hậu thư: các nước phải xác nhận trước ngày 12/11 rằng sẽ đóng chương trình vào năm 2028, nếu không sẽ có nguy cơ mất quyền miễn thị thực vào khu vực Schengen của châu Âu.

Hôm thứ Bảy (24/10), Thủ tướng Antigua và Barbuda Gaston Browne nói trên chương trình phát thanh Browne and Browne Show rằng nội các nghiêng về phương án xác nhận với EU, trước ngày 12/11, ý định đóng chương trình vào năm 2028. Lựa chọn này nhằm ưu tiên giữ quyền miễn thị thực Schengen cho công dân nước này.

Ông Browne cũng đề xuất triệu tập cuộc họp lãnh đạo Tổ chức các Quốc gia Đông Caribe (OECS) để tìm cách ứng phó thống nhất trong khu vực. Tuy nhiên, ông thừa nhận các thỏa thuận miễn thị thực mang tính song phương, nên nếu không đạt được đồng thuận, mỗi nước sẽ phải tự đưa ra quyết định riêng.

Lo ngại về an ninh và nhập cư, EU siết quy định

Quy định sửa đổi (EU) 2025/2441, có hiệu lực từ ngày 30/12/2025, trao cho EU công cụ pháp lý mạnh hơn. Theo đó, chỉ cần chương trình quốc tịch thông qua đầu tư của một nước thiếu “mối liên hệ thực chất”, EU đã có căn cứ hợp pháp để đình chỉ quyền miễn thị thực.

Ủy ban châu Âu dự kiến công bố báo cáo đánh giá cơ chế đình chỉ miễn thị thực vào tháng 12/2026, để quyết định các bước pháp lý tiếp theo.

EU cho rằng các chương trình này để người nước ngoài không có mối liên hệ thực chất với nước sở tại vẫn được cấp quốc tịch rồi vào khu vực Schengen mà không cần thị thực, gây lo ngại lớn về an ninh.

Những vấn đề cụ thể mà EU nêu ra gồm: số hộ chiếu cấp ra quá lớn, thời gian xét duyệt quá ngắn, tỷ lệ từ chối hồ sơ ở một số nước thấp, và các chương trình này bị công dân một số nước vốn phải xin thị thực vào EU (như Trung Quốc, Nga, các nước Trung Đông) dùng làm công cụ để lách quy định.

Số liệu cho thấy người Trung Quốc chiếm đa số trong các hồ sơ xin “hộ chiếu vàng”.

Năm 2022, EU đã đình chỉ quyền miễn thị thực của Vanuatu, một đảo quốc ở Thái Bình Dương. Đến cuối năm 2024, EU đưa hẳn nước này trở lại danh sách phải xin thị thực, cho thấy việc hủy miễn thị thực không phải lời đe dọa suông.

Các đảo quốc đứng trước “lựa chọn tài chính sống còn”

Theo phân tích của hãng tin Reuters, bán quốc tịch là nguồn thu ngân sách quan trọng của các nước nhỏ vùng Caribe. Tại Antigua, chính phủ đã thu khoảng 58 triệu USD từ chương trình này trong năm 2025 và đưa vào dự toán ngân sách năm 2026 khoản 44,4 triệu USD (khoảng 120 triệu đô la Đông Caribe). Khoản thu này chiếm khoảng 7–11% nguồn thu thường xuyên của chính phủ.

Ông C. Justin Robinson, Hiệu trưởng phân hiệu Five Islands của Đại học West Indies, ước tính việc chấm dứt chương trình sẽ làm mất hơn một nửa khoản thặng dư ngân sách sơ cấp mà Antigua dự kiến đạt được năm nay.

Tại Saint Kitts và Nevis cũng như Dominica, dòng tiền đổ vào từ các chương trình này có lúc vượt 10% GDP. Ông Robinson nói việc bị đình chỉ miễn thị thực sẽ gây ra “vấn đề tài chính sống còn”.

Các nước trong khu vực bất đồng, chuyên gia có ý kiến trái chiều

Trước tối hậu thư của EU, các nước có lập trường khác nhau rõ rệt.

Antigua và Barbuda nghiêng về phương án hợp tác với EU để từng bước loại bỏ chương trình. Nước này cho rằng nếu mất quyền miễn thị thực Schengen thì hộ chiếu cũng không còn giá trị, nên ưu tiên bảo vệ quyền đi lại ra nước ngoài của công dân sinh ra tại nước này.

Tại Saint Lucia, Thủ tướng Philip J. Pierre nói “không có ý định dừng chương trình CIP”. Ông muốn bảo vệ chương trình bằng cách tăng cường thẩm định hồ sơ và giám sát hệ thống tài chính.

Ở Saint Vincent và Grenadines, chính phủ mới vốn định lập chương trình CIP để có nguồn thu thiết yếu, nay phải đối mặt với thử thách nghiêm trọng khi môi trường quốc tế thay đổi.

Giới chuyên gia cũng có ý kiến khác nhau. Theo trang Investment Migration Insider (IMI), ông Nuri Katz, Chủ tịch Apex Capital Partners, cho rằng EU đã đẩy các nước Caribe vào thế “đường nào cũng thua”. Ông nói mất miễn thị thực Schengen thực chất là dấu chấm hết cho chương trình CIP, và sẽ gây hệ quả chính trị rất nặng nề trong nước.

Ông Sam Bayat, nhà sáng lập kiêm Chủ tịch Bayat Legal Services, nói ngành di trú đầu tư không thể chỉ đổ lỗi cho EU, bởi những sai sót trước đây trong thẩm tra lý lịch và quản lý chương trình đã tích tụ thành một cuộc khủng hoảng niềm tin quốc tế. Dù vậy, ông cho rằng EU cũng nên xây dựng một khuôn khổ đàm phán, ghi nhận những nước cải cách nghiêm túc thay vì đánh đồng tất cả.

Còn ông Joseph Boll, nhà sáng lập kiêm Giám đốc điều hành Frederick Capital, nhận định ngành này đã quá dựa vào “miễn thị thực Schengen” làm điểm hấp dẫn chính, khiến khu vực này đặc biệt dễ tổn thương trước sức ép chính trị từ Brussels. Ông nói thời gian tới, các nước Caribe nên chú trọng quảng bá lối sống, chất lượng cư trú và những lựa chọn lâu dài, thay vì chỉ trông vào lợi ích đi lại thuận tiện.