Học giả cảnh báo Trung Quốc có thể biến phim AI thành mặt trận mới trong chiến tranh nhận thức

Sự phát triển nhanh của phim do AI tạo ra đang làm dấy lên lo ngại tại Đài Loan. Các học giả cảnh báo rằng vì loại nội dung này dễ tiếp cận và có sức hút mạnh đối với một số nhóm tuổi, nhóm xã hội nhất định, việc khéo léo cài cắm các thông điệp thao túng nhận thức vào video AI có thể tạo ảnh hưởng lớn và trở thành xu hướng mới trong tương lai.

Cần lập pháp quản lý nền tảng số

Theo CNA và Newtalk, ngày 29/8, Hiệp hội An ninh Đài Loan tổ chức tọa đàm “Báo cáo Mối đe dọa Trung Quốc năm 2026: Thâm nhập từng hộ, tác động lòng người, định hình nhận thức — chiến tranh nhận thức của Trung Quốc đối với Đài Loan”. Nhiều học giả và chuyên gia tham dự để phân tích cơ chế vận hành và xu hướng mới trong các hoạt động tác động nhận thức của Bắc Kinh đối với Đài Loan.

Phó giáo sư Hoàng Triệu Niên, thuộc Viện Nghiên cứu Phát triển Quốc gia của Đại học Chính trị Đài Loan, cho rằng mục tiêu của các hoạt động tác động nhận thức của Trung Quốc là giành ưu thế tương đối trên mặt trận dư luận quốc tế. Vì vậy, cần đặt vấn đề này trong cấu trúc địa chính trị của cuộc cạnh tranh giữa chế độ độc tài và dân chủ.

Ngoài tuyên truyền tích cực theo hướng “kể hay về câu chuyện Trung Quốc”, Bắc Kinh còn sử dụng các luận điệu như “nghi ngờ Mỹ” và “bỏ rơi Đài Loan” nhằm làm suy giảm uy tín của đối thủ. Hoạt động này cũng có thể bao gồm mua chuộc truyền thông, huy động các cá nhân hoặc nhóm cộng tác, đồng thời thiết lập mạng lưới tài chính và thao túng thông tin bí mật.

Ông Hoàng cho biết những năm gần đây, các hoạt động này kết hợp thêm hành động vùng xám, diễn tập quân sự thường xuyên và biện pháp cưỡng ép kinh tế như kiểm soát xuất khẩu nông sản, hình thành mô hình “thao túng nhận thức tổng hợp”.

Theo ông, có bốn yếu tố khiến nguy cơ tăng lên: khó khăn kinh tế của Trung Quốc thúc đẩy huy động chủ nghĩa dân tộc; sự thay đổi trong phong cách đối ngoại của Mỹ làm sâu sắc khoảng trống lòng tin giữa các đồng minh; chu kỳ bầu cử ở Đài Loan tạo môi trường cho huy động chính trị thiên lệch; và AI tạo sinh làm giảm đáng kể rào cản và chi phí tạo nội dung giả mạo sâu. Việc Đài Loan chưa có cơ chế quản trị nền tảng số mang tính hệ thống cũng là một vấn đề.

Ông đề xuất Đài Loan xây dựng cơ chế minh bạch hóa hoạt động tài chính, bảo vệ người tố giác và tăng cường quản lý các nền tảng số thông qua lập pháp.

Từ nhân lực sang AI

Giáo sư La Thừa Tông, thuộc Viện Nghiên cứu Luật Công nghệ của Đại học Khoa học và Công nghệ Cao Hùng, nhận định chiến tranh nhận thức trước đây chủ yếu dựa vào nhân lực để phát tán nội dung, nhưng nay đã chuyển sang mô hình vận hành bằng AI. AI có thể hoạt động liên tục 24 giờ mỗi ngày, nhanh chóng tạo ra lượng lớn nội dung đối kháng với chi phí thấp và hiệu quả cao.

Theo ông, điều này góp phần làm bầu không khí chính trị tại Đài Loan bị bao phủ bởi sự tức giận, mất lòng tin và đối đầu. Ông cho rằng quan niệm quốc phòng hiện nay vẫn quá tập trung vào năng lực quân sự hữu hình, trong khi khó chống lại sự xâm nhập vô hình về tâm lý và nhận thức.

Ông kêu gọi phân bổ lại nguồn lực quốc phòng, đồng thời tuyển dụng và giữ chân nhân lực có chuyên môn phù hợp để đối phó với chiến tranh thông tin và chiến tranh nhận thức từ Trung Quốc.

Phim AI là mặt trận mới

Phó tổng thư ký Hiệp hội An ninh Đài Loan Hà Trừng Huy cho rằng chiến tranh nhận thức tại Trung Quốc và Nga đã được nâng lên thành một phần trọng tâm của chiến lược quốc gia, đôi khi được xem là “lĩnh vực tác chiến thứ sáu”. Ông nói hoạt động hiện nay không chỉ dựa vào việc sản xuất và phát tán tin giả hàng loạt, mà còn dùng nhiều nội dung thật rồi bóp méo hoặc thiên lệch tại những điểm then chốt, khiến công chúng khó nhận diện.

Theo ông, Nga thường dùng phương thức quyết liệt để kích thích phân cực xã hội, còn Trung Quốc có thế mạnh trong xâm nhập cơ cấu lâu dài và “tẩy trắng” các luận điểm. Hai bên cũng có thể phối hợp thông qua truyền thông chính thức và “rửa nguồn tường thuật (narrative laundering), tức là trích dẫn, khuếch đại lẫn nhau để làm một nhận định trông có vẻ đáng tin cậy hơn.

Ông Hà nhận định các yếu tố như “tâm lý bị bỏ rơi”, lo âu về chiến tranh và tính đảng phái cảm tính trong xã hội Đài Loan khiến một bộ phận công chúng dễ bị ảnh hưởng bởi những câu chuyện được xây dựng từng bước, chẳng hạn luận điệu “nghi ngờ Mỹ”. Nghiên cứu được ông dẫn cho thấy nhiều thông tin sai lệch thuộc dạng này ban đầu do chính trị gia, truyền thông hoặc tài khoản ẩn danh tại Đài Loan khởi xướng, sau đó được phía Trung Quốc khuếch đại, khiến việc phát hiện dấu hiệu can thiệp từ bên ngoài càng khó hơn.

Ông cho rằng kiểm chứng thông tin truyền thống là biện pháp phòng thủ thụ động, tốn thời gian và chỉ xử lý được từng thông điệp riêng lẻ, nên khó đối phó với lượng nội dung khổng lồ do AI tự động tạo ra. Ông đề xuất chuyển sang phòng thủ chủ động, tham khảo biện pháp răn đe của Liên minh châu Âu đối với thao túng và can thiệp thông tin từ nước ngoài (FIMI): phong tỏa tài sản của các thực thể tham gia, truy dòng tiền phi pháp, tăng giám sát kỹ thuật số và buộc minh bạch thuật toán để kiềm chế các mạng lưới “dư luận viên” trực tuyến.

Về phim AI, ông Hà nói hiện nay video AI vẫn có một số lỗi nhỏ, nhưng chất lượng có thể được cải thiện. Do dễ tiếp cận, được một số nhóm tuổi và nhóm xã hội ưa chuộng, đồng thời có mức độ gắn bó cao, phim AI có thể trở thành công cụ tác động nhận thức rất mạnh nếu trong tương lai bị cài cắm có chủ đích các thông điệp thao túng.

Phòng vệ toàn xã hội

Các học giả tham dự cho rằng hoạt động chiến tranh nhận thức của Trung Quốc đối với Đài Loan đã phát triển từ các đợt tấn công tin giả rời rạc thành một chiến lược lâu dài, kết hợp chặt chẽ với công cụ quân sự và kinh tế. Mục tiêu được cho là có thể tác động đến phán đoán chính trị và lựa chọn chính sách của người dân Đài Loan.

Để đối phó hiệu quả, họ cho rằng không thể chỉ dựa vào kiểm chứng tin tức. Đài Loan cần xây dựng chiến lược phòng vệ toàn xã hội, bao gồm minh bạch thông tin, quản trị nền tảng, phân bổ nguồn lực, đào tạo nhân lực, cơ chế truy trách nhiệm và chế tài đối với các đối tượng thao túng thông tin.