ICC lần đầu bãi nhiệm Công tố viên trưởng Karim Khan

Đài Phát thanh Công cộng Quốc gia Mỹ (NPR) đưa tin ngày 24/7, Đại hội các quốc gia thành viên Tòa án Hình sự Quốc tế (International Criminal Court, ICC) hôm thứ Sáu đã bỏ phiếu quyết định bãi nhiệm Công tố viên trưởng Karim Khan. Đây là lần đầu tiên kể từ khi ICC được thành lập, một công tố viên trưởng bị các quốc gia thành viên chính thức miễn nhiệm.

Ông Khan, một luật sư tranh tụng người Anh, trước đó bị điều tra vì cáo buộc có hành vi tình dục không phù hợp (sexual misconduct) với một nữ trợ lý. Các cáo buộc này xuất hiện gần hai năm trước và sau đó được hãng thông tấn AP liên tục theo dõi, đưa tin. Ông Khan luôn phủ nhận, khẳng định mình không có hành vi sai trái.

Chủ tịch Đại hội các quốc gia thành viên – cơ quan giám sát ICC – bà Päivi Kaukoranta nói kết quả điều tra cho thấy ông Khan đã có “hành vi nghiêm trọng không đúng mực” và “vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ công vụ”. Cuộc bỏ phiếu lần này được thông qua với đa số áp đảo; trong số 125 quốc gia thành viên tham gia, có 82 nước bỏ phiếu ủng hộ bãi nhiệm, 13 phiếu chống và 15 phiếu trắng – vượt xa mức đa số tuyệt đối 63 phiếu cần thiết.

Lần đầu công tố viên trưởng ICC bị bãi nhiệm, báo cáo điều tra là căn cứ mấu chốt

Ông Karim Khan, 56 tuổi, đã bị tạm đình chỉ công tác tại ICC từ tháng 6, chờ kết quả biểu quyết cuối cùng. Theo các tài liệu mà AP thu thập được, báo cáo của Ủy ban điều hành cơ quan giám sát ICC kết luận ông Khan có quan hệ tình dục với một nữ nhân viên và đã tìm cách ngăn người này tiếp tục theo đuổi đơn khiếu nại. Ông Khan bác bỏ các kết luận này và tranh cãi về những tình tiết then chốt trong báo cáo.

Quá trình bỏ phiếu từng bị một số phái đoàn cho là có tranh cãi về thủ tục. Theo ba nhà ngoại giao am hiểu diễn biến cuộc họp, Sierra Leone trước đó đã đệ trình một đề xuất nhằm nâng cao ngưỡng bãi nhiệm công tố viên trưởng, nhưng đề xuất này không được thông qua. Sau đó, các phái đoàn nhanh chóng thúc đẩy tiến trình bãi nhiệm và thời điểm bỏ phiếu còn được đẩy lên sớm hơn vài giờ so với kế hoạch ban đầu.

Quyết định lần này được xem là một cột mốc lịch sử đối với ICC. Trước đây, dù tòa án này từng đối mặt với nhiều tranh luận nội bộ và sức ép bên ngoài, song chưa từng có công tố viên trưởng nào bị các quốc gia thành viên buộc phải rời chức.

ICC được thành lập năm 2002, đặt trụ sở tại La Hay, Hà Lan, với chức năng chính là truy cứu trách nhiệm đối với các tội ác nghiêm trọng như diệt chủng, tội ác chiến tranh và tội ác chống loài người.

Bê bối tình dục chồng chéo với điều tra chiến tranh Gaza

Việc ông Khan bị bãi nhiệm diễn ra trong bối cảnh ICC đang chịu sức ép chính trị rất lớn. Những năm gần đây, ICC bị cuốn vào các tranh cãi khi mở điều tra liên quan đến Israel, Mỹ và một số nước phương Tây khác. Đặc biệt trong cuộc chiến Gaza, nhóm công tố do ông Khan lãnh đạo đã đề nghị ban hành lệnh bắt đối với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu và cựu Bộ trưởng Quốc phòng Yoav Gallant, với cáo buộc liên quan đến tội ác chiến tranh và tội ác chống loài người.

Các động thái này đã vấp phải phản ứng dữ dội từ Israel và chính phủ Mỹ. Đại sứ Israel tại Liên Hợp Quốc Danny Danon ra tuyên bố chỉ trích: “Ông Karim Khan nghĩ rằng bằng cách tiến hành cuộc bức hại mang động cơ chính trị nhắm vào Israel và ban hành lệnh bắt mang tính chính trị đối với Thủ tướng Netanyahu, thế giới sẽ bỏ qua những cáo buộc nghiêm trọng về hành vi sai trái nhắm vào ông ta. Ông ta đã sai.”

Một số chuyên gia luật quốc tế cho rằng cuộc điều tra đối với ông Khan và các bước đi của ICC liên quan đến cuộc chiến Gaza đã đan xen vào nhau trên bình diện chính trị. Học giả Iva Vukusic, chuyên nghiên cứu về tư pháp quốc tế tại Đại học Utrecht, nói với AP: “Yếu tố chính trị đã xen vào trong vụ việc này, nhất là khi đây là lần đầu tiên một công tố viên của ICC đề nghị lệnh bắt đối với một đồng minh phương Tây.”

Mỹ thúc đẩy “làm suy yếu” ICC: trừng phạt và sức ép ngoại giao

Song song với việc ông Khan bị bãi nhiệm, ICC còn chịu sức ép kéo dài từ chính quyền Mỹ. Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio trước đó tuyên bố Washington đang tiến hành một “chiến dịch toàn diện nhằm loại bỏ mối đe dọa mà ICC gây ra đối với chủ quyền của Mỹ”.

Ông Rubio nói Mỹ sẽ vận động các nước thành viên rút khỏi hệ thống ICC, trừng phạt các tổ chức hợp tác với tòa án này và hạn chế việc các nhân viên liên quan được nhập cảnh vào Mỹ.

Chính quyền Trump trước đây đã áp đặt các biện pháp trừng phạt đối với ông Khan cùng hơn chục nhân viên ICC khác, nhằm đáp trả việc tòa án ban hành lệnh bắt nhắm vào các quan chức cấp cao Israel và mở điều tra các cáo buộc liên quan đến binh sĩ và nhân viên Mỹ tại Afghanistan. Phía Mỹ lập luận ICC không có thẩm quyền xét xử công dân Mỹ và lên án tòa án này đang bị “chính trị hóa”.