Mỹ công bố hồ sơ về quan hệ chưa khai báo giữa giới nghiên cứu Mỹ với Trung Quốc

Ủy ban Đặc biệt Hạ viện Mỹ về Đảng Cộng sản Trung Quốc hôm thứ Ba (13/10) công bố hơn 700 trang hồ sơ về nhà nghiên cứu không khai quan hệ với Trung Quốc. Stanford có 26 khoản tài trợ bị điều tra.

Số hồ sơ này do Văn phòng Tổng thanh tra Quỹ Khoa học Quốc gia Mỹ (NSF) lập và trước nay chưa từng công khai. Các tài liệu ghi lại những chức vụ, khoản tiền và quan hệ nghiên cứu với các cơ sở Trung Quốc mà nhà nghiên cứu không khai báo, trong đó có các chương trình chiêu mộ nhân tài do nhà nước Trung Quốc hậu thuẫn và những khoản thù lao từ nước ngoài.

Cựu phó hiệu trưởng Đại học California, Irvine được mời 50 nghìn USD mỗi tháng

Trong số hồ sơ có cuộc điều tra năm 2020 của NSF về ông Enrique Lavernia, nhà khoa học vật liệu sinh ra tại Cuba. Ông giữ chức phó hiệu trưởng thường trực phụ trách học thuật của Đại học California, Irvine (UC Irvine) đến tháng 3 năm đó.

Điều tra viên ghi nhận ông có quan hệ không khai báo với Đại học Công nghệ Vũ Hán và các cơ sở khác của Trung Quốc, kể cả việc tham gia “Kế hoạch Ngàn nhân tài”, chương trình chiêu mộ nhân tài của Bắc Kinh.

Đại học Công nghệ Vũ Hán công khai gọi ông Lavernia là “nhà khoa học chiến lược” và cho biết ông nhận Giải thưởng Hữu nghị của Chính phủ Trung Quốc hồi tháng 9/2017. Một tài liệu của Viện Hàn lâm Kỹ thuật Trung Quốc mà điều tra viên thu được ghi công ông giúp Trung Quốc phát triển vật liệu tiên tiến và công nghệ chế tạo cho vũ khí, khí tài quốc phòng.

Hồ sơ còn có một hợp đồng lao động chưa ký của phía Trung Quốc, mời ông làm việc với mức trả 50 nghìn USD mỗi tháng, kèm kinh phí cho nhóm nghiên cứu, hỗ trợ phòng thí nghiệm và nhiều quyền lợi khác. Tài liệu này không chứng minh ông đã nhận mọi khoản tiền được đề nghị.

Điều tra viên phát hiện ông Lavernia nhiều lần không đưa các chức vụ và khoản thù lao ở Trung Quốc vào bản kê khai cho các dự án nghiên cứu liên bang. Ông cũng không khai những thông tin này khi Bộ Năng lượng Mỹ thẩm tra lại quyền tiếp cận thông tin tối mật của ông.

NSF xác định khoảng 5,2 triệu USD tài trợ nghiên cứu liên bang gắn với ông kể từ tài khóa 2012.

Tháng 7/2020, NSF ra lệnh đình chỉ có hiệu lực trong toàn Chính phủ, tạm thời cấm ông nhận tài trợ và hợp đồng liên bang.

Năm 2023, ông Lavernia chuyển sang Đại học Texas A&M. Tháng 3/2026, trường trao cho ông danh hiệu Giáo sư Xuất sắc, mức vinh danh cao nhất dành cho giảng viên của trường. Tài liệu do trường phát hành ghi NSF và Bộ Năng lượng có hỗ trợ nghiên cứu của ông.

Hồ sơ được công bố không cho biết lệnh đình chỉ năm 2020 đã được giải quyết khi nào và bằng cách nào.

26 khoản tài trợ cho Stanford bị điều tra

Một cuộc điều tra khác của NSF hồi tháng 10/2022 xác định ít nhất 26 khoản tài trợ nghiên cứu cho Đại học Stanford có những nhà nghiên cứu tham gia dự án do nước ngoài tài trợ mà không khai báo với NSF. Hồ sơ điều tra cho thấy chi phí kê khai của các khoản này lên tới hơn 12,8 triệu USD.

Điều tra viên đề nghị đình chỉ 14 khoản vì khai báo thiếu sót. Tài liệu không cho thấy NSF cuối cùng đã đình chỉ cả 14 khoản, hay toàn bộ 12,8 triệu USD đã bị chi không đúng quy định.

Bà Michiko Pane, giám đốc cấp cao phụ trách khâu xét hồ sơ trước khi cấp tài trợ của Stanford, nói với điều tra viên rằng văn phòng của bà không tự kiểm tra thông tin nhà nghiên cứu ghi trong hồ sơ xin tài trợ. Theo bà, trách nhiệm khai báo chính xác nguồn tài trợ thuộc về nhà nghiên cứu.

Cuộc điều tra cũng xác định Giáo sư Richard Zare của Stanford giữ một vị trí thuộc “Kế hoạch Ngàn nhân tài”, theo đó ông phải làm việc 3 tháng mỗi năm tại một trường đại học nước ngoài.

Bản ghi nhớ của NSF nêu rõ Stanford đã biết về vị trí này của ông Zare từ tháng 5/2019 nhưng không chính thức báo cho NSF. Điều tra viên đề nghị đình chỉ khoản tài trợ nghiên cứu của ông, khoản đã được cấp khoảng 464 nghìn USD.

Hồi tháng 7/2026, trong một văn bản góp ý riêng về chính sách tài trợ liên bang, Stanford thừa nhận những lo ngại về an ninh quốc gia quanh hợp tác nghiên cứu với nước ngoài, nhưng vẫn bảo vệ hợp tác khoa học quốc tế.

The Epoch Times đã đề nghị Stanford, ông Zare, ông Lavernia, Texas A&M, UC Irvine và NSF bình luận về các cuộc điều tra và kết quả xử lý sau đó. Vào thời điểm đăng bài, vẫn chưa có bên nào trả lời thực chất.

Quốc hội muốn siết an ninh nghiên cứu

Đi kèm hồ sơ là một báo cáo mới của ủy ban, kêu gọi siết các biện pháp bảo vệ để thành quả nghiên cứu do tiền thuế của người Mỹ tài trợ không bị lạm dụng. Báo cáo đề nghị giám sát chặt hơn các khoản tài trợ nghiên cứu liên bang, đặt chuẩn an ninh chung cho toàn Chính phủ, và sử dụng nhiều hơn biện pháp đình chỉ, tước tư cách nhận tài trợ khi kết quả điều tra đủ căn cứ.

Chủ tịch ủy ban, Dân biểu Cộng hòa John Moolenaar của bang Michigan, kêu gọi Quốc hội thông qua Đạo luật Bảo vệ đổi mới và nghiên cứu trước đối thủ (SIRA). Đạo luật này sẽ hạn chế các dự án nghiên cứu do liên bang tài trợ hợp tác với những thực thể nằm trong một số danh sách của Chính phủ Mỹ.

“Quốc hội phải thông qua Đạo luật SIRA để lập ra các biện pháp bảo vệ rõ ràng, nhất quán trong toàn bộ Chính phủ liên bang,” ông Moolenaar cho biết trong tuyên bố hôm thứ Ba. Ông muốn bảo đảm tiền thuế của người Mỹ không bị sử dụng cho hợp tác nghiên cứu với những thực thể mà Chính phủ Mỹ đã xác định là rủi ro an ninh quốc gia.

Trong số các danh sách đó có hai danh sách của Bộ Chiến tranh Mỹ theo Mục 1260H và Mục 1286. Danh sách thứ nhất gồm các công ty quân sự Trung Quốc hoạt động tại Mỹ. Danh sách thứ hai gồm cá nhân, công ty, tổ chức bị đánh dấu là mối lo về an ninh quốc gia.

Phạm vi hạn chế bao gồm nghiên cứu chung, phòng thí nghiệm dùng chung, chuyển giao dữ liệu và các hình thức hợp tác khác. Đạo luật vẫn cho phép miễn trừ trong một số trường hợp hạn chế.

NSF cho rằng đã có sẵn nhiều biện pháp bảo vệ. Trả lời một câu hỏi liên quan về an ninh nghiên cứu mà The Epoch Times gửi, người phát ngôn Mike England cho biết qua email hôm thứ Sáu (9/10) rằng cơ quan này yêu cầu khai báo chức vụ và nguồn hỗ trợ nghiên cứu ở nước ngoài. NSF cũng cấm tham gia các chương trình chiêu mộ nhân tài nước ngoài có ý đồ xấu và bắt buộc tập huấn an ninh nghiên cứu.

Trước khi cấp tài trợ, cơ quan này xét rủi ro bằng khung đánh giá TRUST. NSF đang soạn chính sách cấm các trường dùng tiền NSF hợp tác với thực thể trong danh sách hạn chế, và cấm nhân sự chủ chốt của dự án NSF kiêm nhiệm chức vụ tại các thực thể đó.

“Các biện pháp này nhắm vào hành vi thiếu thiện chí, như nguồn tài trợ nước ngoài không khai báo, đánh cắp sở hữu trí tuệ và dữ liệu, hay tham gia chương trình nhân tài,” ông England nói. “[Chúng] không nhắm vào bản thân hợp tác quốc tế, điều mà NSF xem là yếu tố thiết yếu của tiến bộ khoa học.”