Mỹ hối thúc Trung Quốc trả tự do cho nhà địa chấn học Mỹ gốc Hoa

Hôm thứ Ba (14/7), Bộ Ngoại giao Mỹ xác nhận với Đài Tiếng nói Hoa Kỳ (VOA) rằng Washington đã nêu vụ việc của nhà địa chấn học gốc Hoa, công dân Mỹ Trần Hữu Lân (Chen Youlin), với Bắc Kinh và một lần nữa kêu gọi Trung Quốc phóng thích những công dân Mỹ bị giam giữ oan sai. Các tổ chức xã hội dân sự kêu gọi công khai hóa vụ án, gia tăng sức ép trước chuyến thăm Mỹ của ông Tập Cận Bình.

Bộ Ngoại giao Mỹ đã nêu vụ việc với Bắc Kinh

Trưởng bộ phận điều tra của tổ chức phi lợi nhuận “Global Reach” (Toàn cầu Cứu trợ), cựu Phó trợ lý Giám đốc FBI Kieran Ramsey, nói với VOA rằng Bộ Ngoại giao Mỹ thời gian qua vẫn âm thầm tìm cách tháo gỡ vụ việc, và Tổng thống đã nêu trường hợp của ông Trần với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình trong chuyến thăm Bắc Kinh hồi tháng 5; ông Tập khi đó hứa sẽ xem xét điều tra. Tuy nhiên, đến nay vụ án không có tiến triển, nên Global Reach và gia đình ông Trần quyết định thay đổi chiến lược, đưa vụ việc ra công luận.

Theo Reuters, ông Trần đã bị phía Trung Quốc giam giữ hơn 600 ngày vì nghiên cứu các vụ thử hạt nhân của Triều Tiên, và hiện đối mặt với cáo buộc gián điệp.

Ông Trần, một nhà khoa học gốc Hoa sống tại Boston, bang Massachusetts, bị nhân viên an ninh quốc gia Trung Quốc bắt giữ hôm 5/11/2024 tại sân bay quốc tế Thủ đô Bắc Kinh, khi ông chuẩn bị quay lại Mỹ sau chuyến thăm thân nhân và giảng bài tại hai trường đại học.

Vợ ông, bà Vinh Ngọc Phương (Yufang Rong), cho biết Ngoại trưởng Marco Rubio đã liên tục thúc đẩy việc trả tự do cho ông Trần và Tổng thống Donald Trump cũng đã trực tiếp nêu vụ việc với ông Tập.

Bà nói Nhà Trắng và Bộ Ngoại giao thông báo rằng trong chuyến thăm cấp nhà nước tới Bắc Kinh hồi tháng 5, Tổng thống đã đề cập việc ông Trần bị giam giữ và ông Tập khi đó cam kết sẽ xem xét. Tuy nhiên, bà Vinh cho hay đến nay chưa thấy bất kỳ động thái nào từ phía chính quyền Trung Quốc.

Tổ chức dân sự muốn gây sức ép trước chuyến thăm Mỹ của ông Tập

Ông Ramsey cho rằng còn hơn hai tháng nữa là tới chuyến thăm Washington dự kiến của ông Tập vào tháng 9, và có thể sẽ xảy ra hai kịch bản: hoặc Bắc Kinh trả tự do cho ông Trần trước khi ông Tập đặt chân tới thủ đô Mỹ, hoặc ông Tập tới Washington để nói về quan hệ đối tác và hợp tác, đặc biệt trong lĩnh vực công nghiệp và học thuật, trong khi toàn bộ chính quyền Mỹ đều ý thức được rằng Bắc Kinh vẫn giữ ông Trần như một con bài mặc cả.

“Điều đó sẽ khiến bất kỳ tuyên bố nào của phía Trung Quốc về vấn đề này trở nên nhạt nhẽo, thiếu tính chính danh và độ tin cậy,” ông Ramsey nhận định.

Theo Reuters, bà Vinh lo ngại Bắc Kinh đã định sẵn phán quyết trước khi xét xử, với mục tiêu kết tội chồng bà về tội gián điệp. Bà nói: “Tôi tin là dù thế nào họ cũng sẽ tuyên bố ông ấy có tội, và phiên tòa chắc chắn sẽ xử kín.” Bà Vinh cũng là nhà địa chấn học, nhưng không tham gia vào công trình nghiên cứu của chồng.

Bà cho biết các viên chức Đại sứ quán Mỹ tại Trung Quốc đã nhiều lần tới trại giam thăm ông Trần, nhưng mỗi lần đều có quan chức Trung Quốc ngồi cạnh, không cho ông tự do nói chuyện. Luật sư Trung Quốc do bà thuê chỉ được phép gặp ông Trần sau khi ông đã bị giam hơn 13 tháng.

Ông Trần sinh ra tại Trung Quốc, nhập quốc tịch Mỹ năm 2011, và hiện là người Mỹ duy nhất đang bị Trung Quốc giam giữ mà Bộ Ngoại giao Mỹ chính thức xác định là “bị giam giữ sai trái”.

Nghi ngờ động cơ chiến lược, điều kiện giam giữ khắc nghiệt

Một số chuyên gia an ninh quốc gia nghi ngờ sau vụ bắt giữ Trần có động cơ chiến lược của Bắc Kinh. Vụ việc cho thấy những nghiên cứu học thuật bình thường cũng có thể bị cuốn vào tranh chấp an ninh quốc gia của Trung Quốc, đặc biệt trong các lĩnh vực nhạy cảm như giám sát hạt nhân.

Theo Reuters, một bài báo ông Trần xuất bản tháng 12/2020 phân tích độ lớn của sáu vụ thử hạt nhân đã biết của Triều Tiên, và cách phân biệt đặc trưng sóng địa chấn của các vụ nổ này với sóng địa chấn của động đất tự nhiên. Bà Vinh cho biết phía Trung Quốc đã thẩm vấn chồng bà hơn 100 lần về công trình nghiên cứu liên quan tới dấu hiệu địa chấn của các vụ thử hạt nhân Triều Tiên.

Giai đoạn đầu giam giữ, ông bị đối xử khắc nghiệt, trong đó có việc bị buộc phải ngồi suốt ngày trên ghế gỗ cứng, không được đứng dậy, đọc sách hay tập thể dục, và không được cung cấp thuốc điều trị tiểu đường cùng các bệnh lý khác.

Thông tin về điều kiện giam giữ cụ thể rất khó được biết rõ. Ông đã sụt khoảng 30–40 pound, chế độ ăn uống không đủ, thiếu protein, trái cây và rau củ, và chỉ được dùng thuốc chất lượng kém.

Ông Trần Hữu Lân bị truy tố tội gián điệp hôm 1/5/2025 nhưng đến nay vẫn chưa được đưa ra xét xử.