Mỹ tìm cách vượt Trung Quốc ở châu Phi bằng đầu tư khoáng sản sạch, có trách nhiệm

Hoa Kỳ có khả năng vượt qua Trung Quốc tại châu Phi nếu tập trung vào mô hình đầu tư bền vững, minh bạch và có lợi cho kinh tế địa phương. Trung Quốc bị chỉ trích vì các hoạt động khai khoáng gây ô nhiễm và mô hình rút cạn tài nguyên thiếu phát triển dài hạn, tạo cơ hội để Mỹ xây dựng hình ảnh tốt hơn. Nếu Mỹ tiếp tục thúc đẩy các sáng kiến như REIF và đầu tư vào hạ tầng, lao động và chuỗi giá trị, nước này có thể trở thành đối tác được các quốc gia châu Phi ưu tiên hơn.

Lục địa châu Phi đang trở thành trung tâm trong cuộc tranh giành ảnh hưởng giữa Hoa Kỳ và Trung Quốc, đặc biệt tại các quốc gia như Cộng hòa Dân chủ Congo (Democratic Republic of the Congo-DRC), Zambia và các nước giàu khoáng sản – với khoáng sản chiến lược như đồng (copper), cobalt, lithium, đất hiếm, cùng khác khoáng sản khác. Điều này gia tăng bởi nhu cầu toàn cầu về năng lượng tái tạo và công nghệ cao.

Trung Quốc từ lâu đã có ưu thế lớn ở châu Phi thông qua việc đầu tư khai khoáng, hạ tầng và các chương trình phát triển – ví dụ: kiểm soát nhiều mỏ cobalt/đồng ở DRC.

Hoa Kỳ hiện đang đẩy mạnh chiến lược để thu hẹp khoảng cách, tận dụng lợi thế mô hình đầu tư trách nhiệm hơn và giảm phụ thuộc vào Trung Quốc trong chuỗi cung ứng khoáng sản chiến lược.

Những dữ kiện nổi bật / chi tiết cụ thể

Các vấn đề trong mô hình hoạt động của Trung Quốc tại châu Phi, gồm:

• Ví dụ cụ thể: tại thành phố Lubumbashi – vùng khai khoáng lớn ở Democratic Republic of the Congo (DRC), một công ty Trung Quốc đã để xảy ra tai nạn tràn acid từ bể chứa chất thải khai khoáng, gây ô nhiễm nghiêm trọng.

• Trung Quốc bị mô tả là theo mô hình khai khoáng rút khoáng – xuất khẩu nhiều hơn, ít tính đến lợi ích phát triển bền vững cho các nước châu Phi.

• Khoáng sản chiến lược: DRC chiếm phần lớn sản lượng cobalt thế giới. Trung Quốc kiểm soát ít nhất 8 trong 14 mỏ cobalt lớn nhất và hơn 80% sản lượng đồng tại DRC.

• Do khống chế như vậy, Trung Quốc có ít động lực phải đầu tư vào điều kiện lao động tốt, an toàn môi trường hoặc giúp phát triển kỹ năng cho lao động bản địa.

Ngược lại, Mỹ được cho là có thể đưa ra một lựa chọn khác tốt hơn cho các nước châu Phi:

• Mô hình đầu tư đổi thương mại chứ không chỉ viện trợ (trade not aid) được nhấn mạnh.

• Các công ty Mỹ nói chung có lịch sử tốt hơn về điều kiện lao động an toàn, hạn chế tai nạn môi trường.

• Mỹ hỗ trợ/sát cánh với các cơ chế như Khuôn khổ Hội nhập Kinh tế Khu vực (Regional Economic Integration Framework-REIF) tại DRC và Rwanda, mở ra cơ hội đầu tư lớn ở khai khoáng, hạ tầng, sản xuất điện.

• Ví dụ: Chính phủ DRC và Rwanda đã ký REIF do Mỹ bảo trợ ngày 7 / 11, dự kiến có hàng tỷ USD đầu tư Mỹ trong vài năm tới.

Mới gần đây, Mỹ đang thảo luận thiết lập một quỹ 5 tỷ USD để đầu tư vào khai khoáng quan trọng nhằm tăng khả năng cạnh tranh với Trung Quốc.

Ví dụ đầu tư thực tế: Cơ quan Thương mại và Phát triển Hoa Kỳ (U.S. Trade and Development Agency-USTDA) cấp 1.4 triệu USD cho nghiên cứu khả thi một mỏ đồng-cobalt ở Zambia.

Tuy nhiên, một phân tích cảnh báo rằng chỉ tập trung vào khai khoáng là chưa đủ; nếu Mỹ chỉ xem châu Phi như nơi xuất khoáng mà thiếu đầu tư dài hạn cho hạ tầng, con người và thể chế, thì khó đuổi kịp Trung Quốc.

Những thách thức & rủi ro

Mặc dù Mỹ có nhiều kế hoạch, nhưng hiện đầu tư thực tế ở châu Phi của Mỹ vẫn chưa bằng Trung Quốc.

Các nước châu Phi không muốn bị đặt vào tình thế phải chọn Mỹ hay Trung Quốc — họ muốn có nhiều lựa chọn và lợi ích rõ ràng.

Khi đầu tư khai khoáng, nếu không kèm theo điều kiện lao động, môi trường, phát triển lao động bản địa thì dễ gặp phản ứng tiêu cực hoặc rủi ro về danh tiếng cho nhà đầu tư.

Cạnh tranh địa-chính trị: Mỹ và Trung Quốc còn tranh nhau về ngoại giao, viện trợ, giữa lúc các nước châu Phi đánh giá ảnh hưởng của mỗi bên.

Thiên Vân, theo RealClearWorld, Energy Capital & Power, Council on Foreign Relations (CFR), Stimson Center