Quad lên kế hoạch xây dựng cảng tại Fiji, đối phó ảnh hưởng của Trung Quốc ở Nam Thái Bình Dương

Mỹ, Úc, Ấn Độ và Nhật Bản trong khuôn khổ cơ chế “Đối thoại An ninh Bộ tứ” (Quad) vừa công bố kế hoạch hợp tác xây dựng cảng tại Fiji trị giá 1,8 tỷ USD. Theo giới phân tích, dự án phản ánh nỗ lực của nhóm trong việc kiềm chế ảnh hưởng của Trung Quốc tại Nam Thái Bình Dương, đồng thời cho thấy cạnh tranh Mỹ – Trung đang mở rộng ra ngoài chuỗi đảo thứ nhất.

Quad nhất trí xây cảng tại Fiji

Ngày 26/5, ngoại trưởng bốn nước Mỹ, Úc, Ấn Độ và Nhật Bản đã nhóm họp tại New Delhi (Ấn Độ). Sau cuộc họp, các ngoại trưởng tuyên bố sẽ cùng phối hợp thúc đẩy một dự án cảng “mang tính thị phạm” tại Fiji.

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cho biết: “Chúng tôi sẽ hợp tác trong lĩnh vực hạ tầng cảng biển, đặc biệt nhằm giải quyết vấn đề năng lực tiếp nhận còn hạn chế của các cảng tại các quốc đảo Thái Bình Dương, và đã công bố kế hoạch hợp tác với Fiji.” Ông nói thêm, kế hoạch này là sự thể hiện cụ thể năng lực của nhóm Quad trong việc “cung cấp hạ tầng chất lượng cao, có khả năng chống chịu tốt”, và rằng: “Chúng tôi đang bắt đầu thể hiện những thành quả và bước tiến thực chất. Chúng tôi dành cam kết sâu sắc cho quan hệ đối tác này. Đây là một thành tố cốt lõi trong chiến lược toàn cầu của Mỹ.”

Quyền tổng giám đốc Công ty Cảng Fiji, ông Suresh Prasad, nói ông khá bất ngờ trước tuyên bố trên. Ông dự đoán “nếu đây là một dự án của Quad, rất có khả năng nó là một chương trình phát triển quy mô lớn liên quan đến cảng Suva.”

Công ty Cảng Fiji hiện do chính phủ Fiji nắm 41% cổ phần, trước đó đã cùng phía Mỹ thảo luận một kế hoạch nâng cấp cảng trị giá 181 triệu USD và một dự án di dời cảng Suva trị giá khoảng 1,82 tỷ USD.

Quad nâng cấp thành cơ chế an ninh tập thể, chặn đe dọa từ Trung Quốc

Việc xây cảng tại Fiji sẽ là dự án hạ tầng chung đầu tiên của Quad kể từ khi cơ chế này được thành lập. Dự án xây dựng này cũng lập tức thu hút sự chú ý quốc tế.

Suva là thủ đô và thành phố lớn nhất của Fiji, còn cảng Suva là cảng biển lớn nhất nước và cũng là căn cứ của hải quân Fiji, được xem là một trong những nút giao trọng yếu trên tuyến hàng hải Nam Thái Bình Dương, được mệnh danh là “ngã tư đường của Nam Thái Bình Dương”. Hiện có khoảng 100 tàu cá Trung Quốc sử dụng cảng Suva làm căn cứ hoạt động trong khu vực, và tàu theo dõi không gian – tên lửa “Viễn Vọng 7” của hải quân Trung Quốc cũng từng ghé cảng này.

Ông Tô Tử Vân, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quốc phòng và Nguồn lực (Đài Loan), trả lời Epoch Times cho rằng cuộc họp của “Bộ tứ” lần này là bước “tăng cường và củng cố” toàn bộ kiến trúc an ninh, đánh dấu giai đoạn “bắt đầu cụ thể hóa cơ chế vào các công việc thực địa”. Theo ông, việc triển khai sang “vấn đề cảng biển” phản ánh sự bao vây cụ thể đối với Bắc Kinh, đặc biệt là ở khu vực ngoài chuỗi đảo thứ nhất, tiến ra chuỗi đảo thứ hai nhằm ngăn Trung Quốc giành quyền kiểm soát các hạ tầng trọng yếu.

Ông Chung Chí Đông, trợ lý nghiên cứu viên tại Viện Nghiên cứu An ninh Quốc phòng Đài Loan, cũng nhận định đây là một sự “nâng cấp vai trò” của Quad. Ông nói với Epoch Times rằng việc bốn nước cùng can dự vào dự án cảng Suva khiến Quad đang đi từ một diễn đàn tham vấn an ninh sang hướng của một cơ chế an ninh tập thể thực chất.

Theo ông Chung, Trung Quốc thời gian qua ráo riết “cắm cờ” tại Nam Thái Bình Dương, tìm cách phá vỡ thế kiềm tỏa của chuỗi đảo thứ nhất; điều này phản ánh rõ ràng mối đe dọa đối ngoại của Bắc Kinh, khi họ “muốn thách thức ưu thế lâu nay của Mỹ tại khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương”.

Do Fiji là quốc đảo gần Úc nhất, với khoảng cách bay thẳng giữa hai nước dao động từ 2.700 đến 4.000 km, ông Chung cho rằng Canberra cũng trực tiếp cảm nhận sức ép an ninh. “Trong bối cảnh đó, Quad buộc phải hành động tập thể, bắt tay cùng nhau để chống lại toan tính của Bắc Kinh muốn phá vòng kiềm tỏa chuỗi đảo thứ nhất và ‘cắm cờ’ tại Thái Bình Dương,” ông phân tích, và cho rằng điều này cho thấy Quad đã coi Trung Quốc là một “đối thủ cạnh tranh chiến lược” thực thụ.

Ông đồng thời nhấn mạnh, bước đi này của Quad có ý nghĩa lớn đối với toàn bộ chiến lược Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương: “Ảnh hưởng của nó không chỉ dừng lại ở trường hợp cảng Suva tại Fiji, mà còn mang hàm nghĩa chiến lược quan trọng đối với toàn vùng Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương.”

Trung Quốc đe dọa Nam Thái Bình Dương và tranh đoạt tài nguyên biển – Quad bắt đầu phản kích

Theo các nguồn tin, năm 2023, Thủ tướng Fiji Sitiveni Rabuka từng đích thân đề nghị Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình hỗ trợ kinh tế để tái phát triển các cảng của Fiji và phục hồi ngành đóng tàu trong nước. Hiện Fiji đang nợ các ngân hàng quốc doanh Trung Quốc khoảng 109 triệu USD, chủ yếu bắt nguồn từ những dự án đường sá và hạ tầng khác do Bắc Kinh thúc đẩy cách đây khoảng một thập niên.

Ông Chung Chí Đông nhận xét rằng giữa Trung Quốc và Fiji không hề có hiệp ước an ninh hay thỏa thuận quân sự, nên Bắc Kinh chọn khai thác “vùng xám” quân sự – dân sự hợp nhất, trong đó có các dự án “Vành đai – Con đường”, để giảm bớt độ nhạy cảm trong việc “cắm cờ” tại các quốc đảo Nam Thái Bình Dương. Do Bắc Kinh luôn yêu cầu mọi hoạt động “phục vụ chính trị”, ông cho rằng đội tàu cá viễn dương của Trung Quốc khi cần có thể “dân quân hóa trên biển”, thông qua các hình thức như đội tàu dân sự, hạ tầng cảng biển, lực lượng thực thi pháp luật trên biển và viện trợ kinh tế để từng bước mở rộng hiện diện chiến lược tại các quốc đảo này.

Trường hợp đáng lo ngại hơn nữa là quần đảo Solomon ở Nam Thái Bình Dương, nơi chính quyền nước này đã cắt quan hệ ngoại giao với Đài Loan và chuyển sang thiết lập quan hệ với Trung Quốc năm 2019. Năm 2022, Solomon ký với Bắc Kinh “Thỏa thuận Hợp tác An ninh song phương” cho phép Trung Quốc cử cảnh sát và lực lượng quân sự tới hỗ trợ “duy trì trật tự xã hội”, và năm 2023 hai bên tiếp tục ký “Bản ghi nhớ về hợp tác cảnh vụ”, mở rộng thêm một bước hợp tác an ninh.

Đồng thời, Trung Quốc còn xuất khẩu sang Solomon cái gọi là “kinh nghiệm Phong Kiều” – mô hình quản trị xã hội cơ sở dựa trên việc để cư dân giám sát lẫn nhau. Những hành động này đã làm dấy lên lo ngại sâu sắc tại Mỹ, Úc và New Zealand.

Ông Tô Tử Vân cho rằng Bắc Kinh nuôi tham vọng “từ quyền lực trên đất liền hướng ra quyền lực trên biển”, và để phục vụ tham vọng đó, Trung Quốc triển khai một cách “có hệ thống” các công cụ kinh tế nhằm lôi kéo những nước đang phát triển chấp nhận đầu tư cảng biển, sân bay của Trung Quốc, qua đó tạo mạng lưới điểm dừng chân và tiếp tế cho đội tàu viễn dương – “hạm đội nước xanh” – của mình. Bên cạnh đó, Bắc Kinh còn kết hợp khai thác ngư nghiệp xa bờ và thăm dò đáy biển để chuẩn bị cho giai đoạn “sau khi tài nguyên trên đất liền cạn kiệt thì chuyển sang cướp đoạt tài nguyên biển, bao gồm cả quyền kiểm soát trên biển”.

Theo ông, đây chính là “trọng tâm cạnh tranh” trong chiến lược Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương của Trung Quốc, và cũng là lý do khiến chiến lược hàng hải của Mỹ, Nhật, Ấn, Úc tất yếu va chạm với Bắc Kinh.

Ông Tô nhận định, trước đây Mỹ và Úc chưa dành đủ sự chú ý cho các quốc đảo Thái Bình Dương, tạo kẽ hở để Trung Quốc “thừa cơ chen vào”. Hiện nay, thông qua các hành động chung trong khuôn khổ Quad, “những quốc gia dân chủ trên biển đang tìm cách thuyết phục các nước đang phát triển, đồng thời tự thuyết phục các lực lượng chính trị khác nhau trong nội bộ mình để cung cấp thêm hỗ trợ – trong đó có cả hoạt động hỗ trợ của Đài Loan cho các quốc gia thuộc chuỗi đảo thứ hai.” Ông cho rằng đó là cách để các nước dân chủ “dùng hợp tác thực chất để đối trọng với sự bành trướng của Trung Quốc”.

Ở một phương diện khác, ông Chung Chí Đông lưu ý rằng các quốc đảo Nam Thái Bình Dương cũng muốn tận dụng cạnh tranh Mỹ – Trung, cũng như cuộc đấu giữa các nước dân chủ và Bắc Kinh, để “mặc cả và trục lợi”.

Năm 2024, nhằm ngăn Trung Quốc gia tăng kiểm soát các cảng trọng yếu của Fiji, Úc đã chủ động đồng ý hỗ trợ nước này nâng cấp cơ sở hạ tầng cảng hiện hữu, nhưng khi đó vẫn chưa ủng hộ kế hoạch di dời cảng Suva. Nay với việc Quad chính thức tuyên bố cùng can dự vào dự án di dời cảng này, ông Chung cho rằng điều đó cho thấy Quad đã bắt đầu sử dụng các hành động chiến lược tập thể để bước vào Nam Thái Bình Dương, đối đầu trực diện với Bắc Kinh, và rằng khu vực đảo quốc Nam Thái Bình Dương nay đã trở thành một “điểm nút cạnh tranh chiến lược trên Thái Bình Dương” trong toàn bộ khuôn khổ Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, nằm ngoài chuỗi đảo thứ nhất.

Ông kết luận: “Cạnh tranh chiến lược Mỹ – Trung trên thực tế đã kéo dài từ chuỗi đảo thứ nhất ra tới chuỗi đảo thứ hai, thậm chí cả chuỗi đảo thứ ba trong không gian biển.”