253 doanh nghiệp xăng dầu mua bán lòng vòng, làm tăng gần 47.000 tỷ đồng chi phí trung gian

Thanh tra Chính phủ phát hiện hoạt động mua bán xăng dầu qua lại giữa hàng trăm doanh nghiệp, cùng nhiều dấu hiệu vi phạm về dự trữ, thuế và quản lý Quỹ bình ổn giá.

• Bộ Công Thương đề xuất doanh nghiệp tự quyết giá xăng dầu

• Bộ Công Thương đề xuất doanh nghiệp xăng dầu công bố giá mới trước ít nhất 30 phút

Mua bán ngang diễn ra trên diện rộng

Ngày 10/11/2026, Thanh tra Chính phủ công bố kết luận số 769/KL-TTCP về thanh tra chuyên đề diện rộng hoạt động kinh doanh xăng dầu tại 260 doanh nghiệp, gồm 23 thương nhân đầu mối và 237 thương nhân phân phối. Đợt thanh tra được tiến hành từ ngày 10/7 đến ngày 5/10/2026.

Một trong những phát hiện đáng chú ý là tình trạng các doanh nghiệp mua bán xăng dầu qua lại với nhau, còn gọi là mua bán ngang. Có 253/260 doanh nghiệp, chiếm khoảng 97%, tham gia hoạt động này với gần 7.760 giao dịch.

Tổng lượng xăng dầu được giao dịch theo hình thức mua bán ngang khoảng 34 tỷ lít, trị giá 573.777 tỷ đồng. Thanh tra Chính phủ xác định hoạt động mua bán lòng vòng đã làm tăng chi phí chiết khấu ở khâu trung gian khoảng 46.779 tỷ đồng.

Cơ quan thanh tra cho rằng một số doanh nghiệp còn lợi dụng cơ chế mua bán ngang để mua bán hóa đơn, trốn thuế, kinh doanh xăng dầu lậu hoặc hàng hóa không rõ nguồn gốc. Đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến các dấu hiệu vi phạm được phát hiện trong đợt kiểm tra.

58 doanh nghiệp có dấu hiệu vi phạm điều kiện kinh doanh

Kết luận thanh tra chỉ ra 58/260 doanh nghiệp, tương đương 22%, có dấu hiệu vi phạm điều kiện kinh doanh xăng dầu liên quan đến cửa hàng bán lẻ, hệ thống phân phối và kho chứa.

Trong đó, một thương nhân đầu mối và 38 thương nhân phân phối không có đủ số lượng cửa hàng bán lẻ tối thiểu. Hai thương nhân đầu mối và 17 thương nhân phân phối không đáp ứng yêu cầu về số lượng tổng đại lý, đại lý hoặc thương nhân nhận quyền bán lẻ. Ngoài ra, 23 thương nhân phân phối không duy trì đủ kho, bể có dung tích tối thiểu 2.000 m³.

Thanh tra Chính phủ cũng nhận thấy một số quy định về điều kiện kinh doanh còn bất cập. Có doanh nghiệp ký hợp đồng phân phối để đáp ứng yêu cầu về số lượng đại lý nhưng thực tế không phát sinh hoạt động mua bán. Tương tự, một số đơn vị ký hợp đồng thuê kho để đủ điều kiện kinh doanh nhưng không thực sự gửi xăng dầu hoặc không phát sinh tiền thuê.

182 doanh nghiệp có dấu hiệu không duy trì dự trữ bắt buộc

Một vấn đề khác được phát hiện là việc duy trì nguồn dự trữ xăng dầu tối thiểu. Có 182/260 doanh nghiệp, chiếm 70%, gồm 14 thương nhân đầu mối và 168 thương nhân phân phối, có dấu hiệu không duy trì mức dự trữ bắt buộc theo quy định.

Đối với thương nhân đầu mối, hành vi này có thể bị xử phạt từ 120 đến 140 triệu đồng. Tuy nhiên, quy định hiện hành chưa có chế tài tương ứng đối với thương nhân phân phối, tạo ra khoảng trống trong công tác quản lý và xử lý vi phạm.

Bên cạnh đó, 188 doanh nghiệp có ít nhất một ngày trong tháng 3/2026 ghi nhận lượng tồn kho vượt 150% mức tồn kho trung bình của ba tháng liền kề trước đó. Đây là dấu hiệu của hành vi găm hàng theo quy định.

Các doanh nghiệp giải trình rằng tồn kho tăng có thể xuất phát từ việc nhập lô hàng lớn để bảo đảm nguồn cung, tàu vận chuyển phải chờ đợi kéo dài khiến hàng về tập trung hoặc doanh nghiệp phải tiếp nhận hàng theo hợp đồng đã ký trước đó.

15 doanh nghiệp chưa nộp ngân sách khoảng 6.500 tỷ đồng

Trong lĩnh vực thuế bảo vệ môi trường, Thanh tra Chính phủ phát hiện hai doanh nghiệp đầu mối có dấu hiệu kê khai thiếu khoảng 40 tỷ đồng. Ngoài ra, 12 doanh nghiệp có dấu hiệu kê khai không đúng đối tượng với tổng số tiền khoảng 3.226 tỷ đồng.

Đáng chú ý, 15 doanh nghiệp đầu mối cùng các chi nhánh và công ty con chưa nộp ngân sách Nhà nước khoảng 6.500 tỷ đồng. Trong đó, tiền thuế bảo vệ môi trường khoảng 3.869 tỷ đồng và tiền chậm nộp khoảng 2.110 tỷ đồng.

Theo cơ quan thanh tra, một phần nguyên nhân xuất phát từ sự chưa thống nhất trong quy định về chủ thể kê khai và nộp thuế. Khi phát sinh nhiều giao dịch giữa doanh nghiệp đầu mối với các chi nhánh, công ty con, việc xác định sản lượng đã chịu thuế có thể gặp khó khăn, dẫn đến nguy cơ thất thu, thu trùng hoặc phát sinh nợ đọng.

Nhiều bất cập trong quản lý Quỹ bình ổn giá

Kết luận thanh tra cũng đề cập những tồn tại trong việc trích lập và sử dụng Quỹ bình ổn giá xăng dầu.

Một doanh nghiệp có dấu hiệu trích lập và chi sử dụng quỹ sai kỳ tính với số tiền khoảng 6,63 tỷ đồng. Doanh nghiệp này đã nộp khắc phục khoản tiền nêu trên vào quỹ tại thời điểm thanh tra.

Ngoài ra, 20 thương nhân đầu mối thực hiện trích lập và chi sử dụng quỹ theo thời điểm lập hóa đơn bán hàng, trong khi lượng xăng dầu tương ứng chưa được tiêu thụ. Tổng số tiền liên quan khoảng 2.209 tỷ đồng.

Tuy nhiên, Thanh tra Chính phủ lưu ý chưa xác định được các doanh nghiệp có lỗi cố ý hay vô ý, cũng như chưa xác định thiệt hại cụ thể từ việc thực hiện này. Những bất cập được cho là có liên quan đến sự thiếu thống nhất trong quy định về sản lượng làm căn cứ trích lập và chi sử dụng quỹ.

Kiến nghị chuyển hồ sơ các vụ việc có dấu hiệu hình sự

Trong quá trình kiểm tra, Thanh tra Chính phủ phát hiện nhiều vụ việc có dấu hiệu sử dụng hóa đơn không hợp pháp, mua bán xăng dầu không có chứng từ chứng minh nguồn gốc, vi phạm quy định về kế toán và có dấu hiệu trốn thuế.

Đáng chú ý là trường hợp Công ty TNHH Kinh doanh thương mại xăng dầu Thanh Bình và 12 doanh nghiệp liên quan. Từ tháng 1/2024 đến tháng 6/2026, doanh nghiệp này sử dụng 4.692 hóa đơn giá trị gia tăng đầu vào của 12 công ty không hoạt động tại địa chỉ đăng ký, thể hiện việc mua khoảng 2,6 tỷ lít xăng dầu, trị giá khoảng 42.600 tỷ đồng.

Số hóa đơn trên được sử dụng để hợp thức hóa lượng hàng bán ra khoảng 2,8 tỷ lít, trị giá khoảng 46.000 tỷ đồng. Cơ quan thanh tra còn phát hiện một số lệnh xuất kho được sử dụng cho nhiều lô hàng, thậm chí có phiếu đã bị hủy nhưng vẫn được dùng để chứng minh nguồn gốc hàng hóa.

Tại Công ty TNHH Đầu tư P.A.S và bốn đơn vị trực thuộc, cơ quan thanh tra phát hiện 4.187 hóa đơn đầu vào của tám công ty có dấu hiệu là doanh nghiệp không hoạt động thực tế. Số hóa đơn này thể hiện lượng hàng khoảng 150 triệu lít, trị giá 3.300 tỷ đồng, được sử dụng để hợp thức hóa lượng xăng dầu bán ra khoảng 142,4 triệu lít, trị giá 2.210 tỷ đồng.

Ngoài hai trường hợp trên, kết luận còn nêu dấu hiệu vi phạm tại một số doanh nghiệp khác như Xăng dầu Tây Nam S.W.P, Nhiên liệu Phúc Lâm, Đầu tư và Phát triển Thương mại PLI, Xuất nhập khẩu Hoa Kỳ và Vận tải và Sản xuất Long Phú.

Thanh tra Chính phủ đã có văn bản kiến nghị Cơ quan Cảnh sát điều tra, Bộ Công an tiếp nhận hồ sơ, xem xét khởi tố và xử lý các vụ việc có dấu hiệu tội phạm theo quy định.

Đề xuất sắp xếp lại hệ thống phân phối xăng dầu

Từ những tồn tại được phát hiện, Thanh tra Chính phủ kiến nghị Thủ tướng chỉ đạo Bộ Công Thương phối hợp với Bộ Tài chính củng cố hệ thống kinh doanh xăng dầu theo hướng giảm các khâu trung gian không cần thiết, tập trung phát triển những thương nhân đầu mối có năng lực tài chính và mạng lưới phân phối thực chất.

Cơ quan thanh tra đề xuất hạn chế tối đa hoặc chỉ duy trì số lượng thương nhân phân phối cần thiết, đồng thời cho phép đại lý và cửa hàng bán lẻ mua xăng dầu từ nhiều thương nhân đầu mối nhằm tăng cạnh tranh và bảo đảm nguồn cung.

Về cơ chế điều hành giá, Thanh tra Chính phủ kiến nghị nghiên cứu xây dựng cơ chế giá vận hành theo thị trường có sự quản lý của Nhà nước, xem xét bãi bỏ cơ chế Nhà nước công bố giá cơ sở định kỳ.

Đáng chú ý, cơ quan thanh tra đề xuất nghiên cứu chấm dứt Quỹ bình ổn giá xăng dầu hiện hành, thay bằng các công cụ điều tiết khác như dự trữ quốc gia, dự trữ bắt buộc tại thương nhân đầu mối, chính sách thuế và những biện pháp phù hợp.

Các kiến nghị này hướng tới việc tổ chức lại thị trường xăng dầu, giảm chi phí phát sinh qua nhiều tầng trung gian, đồng thời tăng cường giám sát nghĩa vụ dự trữ, thuế và trách nhiệm bảo đảm nguồn cung của doanh nghiệp.