Bộ Công an đề xuất mở rộng phạt tiền thay tù, tăng thu hồi tài sản

Bộ Công an đề xuất mở rộng áp dụng hình phạt tiền thay tù với nhiều tội danh, nhằm tăng khả năng thu hồi tài sản, giảm áp lực trại giam và thể hiện chính sách khoan hồng, nhân đạo.

Bộ Công an đang xây dựng dự thảo hồ sơ chính sách sửa đổi Bộ luật Hình sự và lấy ý kiến đến hết ngày 7/5, trước khi trình Quốc hội xem xét tại kỳ họp thứ 3, Quốc hội khóa XVI. 

Một trong những nội dung đáng chú ý là đề xuất mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền thay vì phạt tù đối với một số tội danh.

Theo dự thảo, hình phạt tiền sẽ được mở rộng không chỉ với các tội ít nghiêm trọng mà còn có thể áp dụng với một số trường hợp nghiêm trọng và rất nghiêm trọng trong các nhóm tội nhất định. Tuy nhiên, ban soạn thảo hiện chưa công bố danh mục cụ thể các tội danh thuộc diện mở rộng.

Để được áp dụng hình phạt tiền thay tù, người phạm tội phải đáp ứng nhiều điều kiện như thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải, tích cực hợp tác với cơ quan tố tụng và đã khắc phục toàn bộ hậu quả, bồi thường thiệt hại.

Theo ban soạn thảo, Bộ luật Hình sự hiện hành đã quy định phạt tiền là một hình phạt chính, song việc áp dụng vẫn mang tính “có thể”, chưa có tiêu chí rõ ràng. Điều này khiến chính sách hình sự vẫn thiên về trừng phạt hơn là phục hồi.

Việc sửa đổi lần này nhằm chuyển từ cơ chế “cho phép” sang quy định cụ thể hơn, giúp tòa án có căn cứ pháp lý rõ ràng khi quyết định áp dụng phạt tiền thay vì phạt tù.

Bộ Công an cho rằng chính sách này sẽ góp phần giảm chi phí giam giữ, giảm áp lực quản lý trại giam, đồng thời tăng nguồn thu ngân sách thông qua việc thu hồi tài sản từ các vụ án có động cơ vụ lợi.

Đối với xã hội, việc áp dụng phạt tiền thay tù giúp người phạm tội, đặc biệt là người vi phạm lần đầu, có cơ hội duy trì công việc, chăm sóc gia đình và tái hòa nhập cộng đồng tốt hơn. Với doanh nghiệp, chính sách này hạn chế rủi ro gián đoạn hoạt động khi người quản lý vi phạm các lỗi có thể xử lý bằng tiền mà không cần cách ly khỏi xã hội.

Tuy nhiên, để chính sách đạt hiệu quả, cần có cơ chế kiểm soát tài sản, thu nhập chặt chẽ nhằm tránh tình trạng tẩu tán tài sản, gây khó khăn trong thi hành án.

Thực tế thời gian qua đã có những vụ án áp dụng hình phạt tiền thay vì phạt tù. Điển hình là vụ án tại Tập đoàn FLC, ở giai đoạn sơ thẩm, 14 bị cáo, trong đó có ông Trịnh Văn Quyết, bị tuyên án tù về tội thao túng thị trường chứng khoán.

Tuy nhiên, tại giai đoạn phúc thẩm, sau khi toàn bộ hậu quả được khắc phục, tòa án đã chuyển toàn bộ hình phạt tù sang phạt tiền. Mức phạt dao động từ 2 đến 4 tỷ đồng mỗi bị cáo.

Theo hội đồng xét xử, hình phạt tiền trong trường hợp này đã đủ tác dụng răn đe, giáo dục, đồng thời thể hiện chính sách khoan hồng, nhân đạo của pháp luật.

Một vụ án khác tại Đắk Lắk liên quan hành vi trốn thuế, 5 bị cáo đã sử dụng hóa đơn khống để giảm nghĩa vụ thuế. Dù khung hình phạt có thể áp dụng tù giam, nhưng do các bị cáo đã khắc phục hậu quả, tòa án quyết định chỉ áp dụng hình phạt tiền, từ 175 đến 325 triệu đồng mỗi người.

Ngoài việc mở rộng phạt tiền thay tù, Bộ Công an cũng đề xuất tăng gấp đôi mức tiền phạt đối với nhiều tội danh trong lĩnh vực kinh tế như tài chính, ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm.

Theo đánh giá, mức phạt hiện nay còn thấp so với thực tế, chưa tương xứng với số tiền thu lợi bất chính của nhiều vụ án, có khi lên đến hàng nghìn tỷ đồng. Việc nâng mức phạt nhằm tăng tính răn đe và nâng cao hiệu quả thu hồi tài sản.

Dự thảo cũng đề xuất giảm số tội danh áp dụng án tử hình, mở rộng trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại và bổ sung một số hành vi mới chưa được quy định trong Bộ luật Hình sự.