Hàng triệu cuốn sách bị quét làm dữ liệu AI rồi nghiền nát, giới kinh doanh sách báo động

Tại Houston, bang Texas, hiệu sách gia đình Becker’s Books của ông Charlie Becker đã mang những tác phẩm văn học đến với người dân địa phương trong hơn 30 năm. Becker cho biết kể từ khi cha ông mở cửa hiệu sách cũ và sách quý này vào năm 1993, gia đình ông “đã trải qua rất nhiều thay đổi”.

Becker nhớ lại khi ông 12 tuổi, cha ông thực hiện thương vụ thu mua sách số lượng lớn đầu tiên cho hiệu sách. Khi đó, một doanh nghiệp địa phương có kế hoạch thanh lý kho sách của mình, nhưng trước tiên họ đã liên hệ với cha ông.

“Lúc đó công ty ấy gần như phá sản. Họ nói cha tôi phải đến lấy số sách đó. Tôi đi cùng ông đến nhà kho”, Becker kể.

Trong những năm tháng trưởng thành, Becker đã nghe cha kể nhiều câu chuyện về việc ông cứu những cuốn sách sắp bị đưa ra bãi rác. Qua nhiều năm, Becker tận mắt chứng kiến ngành mua bán sách thay đổi mạnh mẽ cùng sự phát triển của Internet, danh mục sách kỹ thuật số và sự trỗi dậy của các nhà bán sách trực tuyến lớn như Amazon.

Qua nhiều thế hệ, các nhà kinh doanh sách luôn nỗ lực bảo tồn di sản chữ viết của nhân loại. Tuy nhiên, gần đây xuất hiện thông tin cho biết hàng triệu cuốn sách giấy đang được quét bằng máy tính để sử dụng làm dữ liệu huấn luyện các mô hình trí tuệ nhân tạo (AI), sau đó toàn bộ số sách này bị nghiền nát và tiêu hủy. Cách làm này đang tạo ra một thách thức chưa từng có.

Đáng lo ngại hơn, các nhà sưu tập và kinh doanh sách cho rằng không có cách đơn giản nào để ngăn chặn tình trạng này.

Hiện tượng được gọi là “nghiền sách AI” (AI book shredding) bất ngờ thu hút sự chú ý sau khi một hồ sơ tòa án năm 2025 tiết lộ rằng Anthropic, gã khổng lồ công nghệ AI có trụ sở tại San Francisco, đã mua hàng triệu cuốn sách giấy, cắt gáy rồi quét từng trang thành bộ dữ liệu kỹ thuật số. Sau đó, Anthropic nghiền nát và vứt bỏ những cuốn sách bản gốc.

Theo tiết lộ, dự án này là một phần trong kế hoạch liên tục mở rộng thư viện trung tâm của Anthropic, có tên “Dự án Panama”. Thư viện trung tâm của Anthropic nhằm thu thập “tất cả sách trên thế giới” và lưu giữ “mãi mãi”.

Cũng trong hồ sơ tòa án, Tom Turvey, người từng phụ trách quan hệ đối tác cho dự án quét sách của Google, được thuê để thu thập tài liệu cho “Dự án Panama”. Nhóm của Turvey đã gửi email cho “các nhà phân phối và bán lẻ sách lớn, thảo luận việc mua sách giấy số lượng lớn cho ‘thư viện nghiên cứu’ (research library) của Anthropic”.

Các hồ sơ tòa án trong vụ kiện Bartz v. Anthropic, được công khai vào tháng 1 năm nay, cho thấy những nhà bán sách như Better World Books và World of Books nằm trong danh sách các nhà cung cấp mà Anthropic mua hàng nghìn cuốn sách.

Anthropic chưa phản hồi yêu cầu bình luận.

“Trong ngành AI, sách là một phương pháp phổ biến để huấn luyện các mô hình ngôn ngữ lớn”. Một phát ngôn viên của Anthropic nói với trang công nghệ Tom’s Guide. “Không dự án thu thập dữ liệu nào của chúng tôi mua và tiêu hủy các sách cổ quý hiếm”.

Mặc dù một thẩm phán liên bang đã phán quyết rằng việc quét mang tính hủy hoại đối với những cuốn sách được mua hợp pháp có thể được xem là sử dụng hợp lý mang tính chuyển đổi – tức thay đổi tác phẩm gốc nhằm phục vụ một mục đích mới – cách làm này vẫn khiến sự phẫn nộ trong công chúng ngày càng gia tăng.

Mối lo ngại của các nhà phân phối sách cũng ngày một lớn. Nhiều người kinh doanh sách cho rằng việc tiêu hủy sách có hệ thống không chỉ đồng nghĩa với sự biến mất của chữ viết mà còn là sự thất thoát di sản văn hóa.

Những cảm xúc mà sách lưu giữ

“Thông tin tôi nghe được thực sự đáng lo ngại. Mọi người hoàn toàn có lý do để lên tiếng cảnh báo.” Susan Benne, Giám đốc điều hành Hiệp hội Các nhà kinh doanh sách cổ Mỹ (Antiquarian Booksellers’ Association of America – ABAA), có trụ sở tại New York, nói với The Epoch Times.

Kể từ năm 1949, ABAA đã là một nguồn cung cấp đáng tin cậy về sách quý hiếm và sách in. Benne cho biết việc tiêu hủy sách in, ngay cả khi chúng không phải sách quý hoặc sách cổ, vẫn chạm đến những cảm xúc sâu sắc của hầu hết mọi người.

“Hãy nghĩ về một số cuốn sách bạn từng đọc khi còn nhỏ hoặc thời đại học. Sự gắn bó về mặt cảm xúc đó, tôi nghĩ đối với rất nhiều người, chứng kiến những cuốn sách ấy bị phá hủy là điều khó chấp nhận”, Benne nói.

Bà ví việc nghiền sách để phục vụ AI với lũ lụt, hỏa hoạn tại bảo tàng hoặc những thảm họa tương tự – những sự kiện có thể phá hủy kho tàng tri thức và văn hóa của nhân loại.

“Nó chạm vào đúng điểm nhạy cảm đó”, Becker đồng tình. Ông cho rằng việc tiêu hủy sách theo cách này, đặc biệt là để phục vụ huấn luyện AI, chạm đến một cảm giác “bản năng” (visceral) rất sâu trong con người.

“Tôi nghĩ khi một số cuốn sách bị coi chỉ là hàng hóa, hoặc bị xem là thứ có thể tùy ý loại bỏ, chúng ta đang đánh mất một điều gì đó về mặt văn hóa”, ông nói.

Tuy nhiên, Becker cho biết cần làm rõ rằng không phải tất cả những cuốn sách được đưa vào dữ liệu huấn luyện AI đều là sách quý hiếm hoặc đã tuyệt bản.

“Nhiều người phẫn nộ vì họ nghĩ những cuốn sách đó đều là những bản quý vô giá. Nhưng mọi người cần nhớ rằng trong nhiều trường hợp, những tài liệu này có thể chỉ là một cuốn hướng dẫn sử dụng tủ lạnh General Electric kiểu cũ chẳng hạn”, ông nói.

Benne đồng ý: “Sách đã tuyệt bản không có nghĩa là chúng hiếm. Theo những gì chúng tôi biết, nhiều cuốn vốn chỉ là những cuốn sách rất phổ biến”.

Tuy nhiên, bà nói thêm: “Nhưng điều đó không có nghĩa là mọi người không cần phải lo lắng”.

Những đơn hàng đáng ngờ

Một trong những thách thức lớn nhất trong việc ngăn chặn “nghiền sách AI” là sự thiếu minh bạch về danh tính của những người đang mua sách với số lượng lớn.

Tháng 7 vừa qua, một bài viết của 404 Media cho biết cơ sở dữ liệu sách ISBNdb từng tuyên bố khi quảng bá dịch vụ thu mua sách giấy rằng họ sẽ giữ bí mật thông tin người mua sách.

Trang chủ ISBNdb trước đây từng hiển thị dòng “Mua sách in cho nhu cầu bộ dữ liệu mô hình ngôn ngữ lớn AI của bạn”, nhưng sau đó đã được thay đổi. Hiện website tuyên bố ISBNdb đang “thăm dò nhu cầu thị trường”, nhưng đã “quyết định không tiếp tục theo hướng này”.

Khi được hỏi về vấn đề này, một đại diện ISBNdb nhắc lại tuyên bố trên website của công ty. Người này nói với The Epoch Times:

“ISBNdb chưa bao giờ mua, quét hoặc tiêu hủy bất kỳ cuốn sách nào để phục vụ huấn luyện AI hay bất kỳ mục đích nào khác. Chúng tôi chưa bao giờ mua bán sách in phục vụ huấn luyện AI: không có đơn hàng, không có giao dịch mua và không có cuốn sách nào”.

Dù vậy, đây mới chỉ là một khía cạnh của vấn đề. Benne cho biết khi người bán hợp tác với những khách hàng mua số lượng lớn, có thể có các thỏa thuận bảo mật.

“Hỏi đối phương ‘Bạn định dùng cuốn sách này vào việc gì?’ hiện không phải là một thông lệ phổ biến”.

Chính vì thiếu thông tin nên Becker cho rằng cần phải biết những cuốn sách nào đang được quét để sử dụng cho AI và sau đó bị tiêu hủy.

“Thành thật mà nói, không ai biết. Đó chính là một phần của vấn đề.” ông nói. “Những người quan tâm đến di sản văn học của chúng ta đáng lẽ phải được tham gia vào một khâu nào đó của quy trình này, nhưng thực tế không phải như vậy”.

Ngay từ tháng 4, Becker đã nhận thấy doanh số sách đột nhiên tăng vọt, lên mức gấp 2-3 lần doanh số trung bình mỗi tuần.

Trong lúc làm việc tại kho của hiệu sách gia đình, ông nói: “Dần dần, bạn sẽ hiểu người ta đang mua những loại sách gì”.

Kho sách này chứa khoảng 300.000 đầu sách. Khi doanh số bắt đầu tăng trở lại, ông bắt đầu kiểm tra kỹ các đơn hàng.

“Lúc đó tôi lên mạng tìm hiểu và phát hiện rất nhiều người đang nói về cùng một chuyện”, ông kể.

“Thật điên rồ. Tôi đếm thử rồi kiểm tra kỹ các đơn hàng và phát hiện 95 trong 100 đơn hàng sách gần đây nhất mà chúng tôi nhận được đều đến từ cùng một người mua. Tất cả đơn hàng đều đến từ một người mua duy nhất. Điều đó thực sự rất kỳ lạ”.

Andrea Klein, chủ một công ty kinh doanh sách ở Ohio có tên The Bookseller Inc., cũng nhận thấy một số đơn hàng kỳ lạ trong những tuần gần đây.

Đối với Klein, mức tăng đột biến của doanh số sách đủ lớn để khiến bà chú ý. Bà còn nhận ra rằng những người đặt mua sách không phải là người mua cuối cùng.

“Có thể nhìn ra rằng họ đang mua thay cho người khác”, Klein nói với The Epoch Times.

“Lúc đó tôi nghĩ họ đang mua thay cho một người nào đó ở châu Âu để gom đơn nhằm tiết kiệm phí vận chuyển. Nhưng sau khi nghe những thông tin liên quan đến AI, tôi nghĩ rất có thể đó chính là lý do”.