Chuyên gia: Con người nhận ra lời nói dối chẳng khá hơn đoán bừa

Người nói dối không dài mũi như Pinocchio nên khó phát hiện. Một chuyên gia tâm lý học Anh cho biết khả năng nhận ra lời nói dối của phần lớn mọi người chỉ nhỉnh hơn đoán bừa một chút.

Lừa đảo xảy ra ngày càng nhiều, còn trong đời sống hằng ngày, gặp người nói dối cũng không phải điều hiếm. Vậy rốt cuộc chúng ta có nhận ra được ai đang nói dối hay không?

Bà Nadja Heym, phó giáo sư tâm lý học nhân cách và tâm bệnh học tại Đại học Nottingham Trent (Anh), viết rằng khi phải phát hiện lời nói dối, phần lớn mọi người chỉ làm tốt hơn đoán bừa một chút.

Chúng ta thường dựa vào một số quan niệm rập khuôn để đoán người khác có nói dối hay không, chẳng hạn họ tránh nhìn thẳng vào mắt mình hoặc tỏ ra căng thẳng. Tuy nhiên, những biểu hiện này không phải căn cứ đáng tin. Trong khi đó, sự đồng cảm ảnh hưởng đến khả năng hiểu và đoán ý định, hành vi của người khác, và đôi khi cũng giúp ta nhận ra lời nói dối.

Một số nét tính cách cũng chi phối cách ta nhìn nhận hành vi của người khác, như nét tính cách kiểu phân liệt (schizotypy), tính bất ổn cảm xúc (neuroticism) hay mức độ hòa nhã (agreeableness) thấp. Những nét tính cách này có thể khiến ta mắc sai lệch nhận thức, tưởng người khác đang lừa mình dù họ hoàn toàn không nói dối, rồi ngày càng khó tin ai.

Vì sao chúng ta nghi oan người khác?

Bà Heym viết rằng trong một nhóm người, một câu chuyện có sức thuyết phục cao thường tác động mạnh hơn cả bằng chứng khách quan. Khi đó, ta có thể ngừng tìm bằng chứng ngược lại.

Một khi đã thấy điều gì đó không khớp và bắt đầu nghi ngờ, ta có xu hướng tìm bằng chứng ủng hộ quan điểm của mình và bỏ qua những bằng chứng trái ngược. Hiện tượng này gọi là “thiên kiến xác nhận” (confirmation bias).

Khi đánh giá một người, chúng ta thường xem hành vi của họ có khớp với kỳ vọng sẵn có của mình, có củng cố kỳ vọng đó hay không, thay vì xét xem họ có thật sự sai hay không. Những kỳ vọng ấy còn có thể bị các quan niệm rập khuôn chi phối thêm, hoặc bị thao túng qua thông tin sai lệch lan truyền.

Vì sao sự nghi ngờ lan rộng trong nhóm?

Sự nghi ngờ rất dễ lây, bà Heym chỉ ra. Con người có xu hướng học hỏi qua tương tác với người xung quanh. Vì vậy, khi vài người cùng tỏ ra nghi ngờ một ai đó, sự đồng thuận ấy tạo thành một sức ép khiến những người khác cũng bắt đầu nhìn lại người này bằng con mắt định kiến tương tự.

Thảo luận trong nhóm còn tạo ra hiệu ứng “quả cầu tuyết”, có thể khuếch đại thái độ nghi ngờ. Bằng chứng không hề tăng thêm, nhưng mọi người vẫn ngày càng tin chắc vào nhận định của mình.

Ngoài ra còn có “tư duy nhóm” (groupthink). Đây là hiện tượng tâm lý khi mong muốn giữ hòa khí, thống nhất và gắn kết trong nhóm lấn át tư duy phản biện và sự cân nhắc khách quan các phương án khác.

Thành viên trong nhóm có thể nén lại những băn khoăn của mình và tránh nêu ý kiến trái chiều, vì sợ chính mình bị nghi ngờ hay bị gạt ra ngoài. Họ chuyển sang đi theo số đông, kể cả khi ý kiến chung ấy có chỗ sai.

Tệ hơn, tư duy nhóm khiến người ta quá tự tin. Cả nhóm có thể rơi vào “ảo tưởng chắc chắn”, cho rằng quyết định của mình chính xác hơn thực tế. Điều này thường dẫn đến những quyết định tồi, phán đoán sai và sai lầm tập thể, thậm chí là thất bại thảm hại.

Chương trình truyền hình thực tế The Traitors (Kẻ phản bội) của Mỹ là một ví dụ. Trong những tình huống như vậy, một khi cả nhóm đã cho rằng ai đó đáng ngờ, các thành viên có thể củng cố quan điểm của nhau, bỏ qua bằng chứng cho thấy người đó vô tội. Kết cục là một người chơi trung thành bị loại.

Điều này cho thấy ảnh hưởng xã hội đôi khi chi phối phán đoán mạnh hơn cả bằng chứng khách quan.

Vì sao người vô tội đôi khi trông như có tội?

Bà Heym cho biết áp lực, lo âu và việc bị buộc tội oan có thể khiến người vô tội cư xử khác thường: căng thẳng, phòng thủ, hoặc lời nói và hành động trước sau không khớp. Người ngoài lại thường lầm những biểu hiện này là dấu hiệu nói dối.

Khi cố giải thích, người vô tội có thể nói năng lộn xộn, lời trước mâu thuẫn với lời sau, và càng bị nghi ngờ thêm.

Trớ trêu là gánh nặng tâm lý khi bị nghi ngờ đôi khi lại làm người vô tội trông đáng ngờ hơn cả kẻ lừa dối thật sự.

The Traitors gợi ý gì cho việc nhận ra sự lừa dối?

Bà Heym cho rằng chìa khóa thành công thường không nằm ở khả năng phát hiện lời nói dối, mà ở việc hiểu được diễn biến tương tác xã hội, sức ảnh hưởng của nhóm và những sai lệch trong nhận thức.

Chương trình The Traitors cho thấy khi phán đoán, người ta thường không dựa vào bằng chứng đáng tin mà dựa nhiều hơn vào lòng tin, cảm giác quen thuộc, sự tự tin và cảm xúc.

Xét theo nghĩa đó, chương trình không chỉ hé lộ bản chất của sự lừa dối mà còn phản ánh sâu sắc cách tâm lý con người vận hành, cùng những sai lệch nhận thức mà mỗi chúng ta đều mắc phải.

Dù người bình thường khó nhận ra lời nói dối, các chuyên gia được đào tạo bài bản và giàu kinh nghiệm vẫn có thể đọc ngôn ngữ cơ thể để đoán một người có nói dối hay không.

Ông Scott Taylor, cựu chuyên gia an ninh từng hợp tác với Cục Điều tra Liên bang Mỹ (FBI), trước đây đã chia sẻ 12 dấu hiệu chính cho thấy một người có thể đang nói dối. Trong đó có chớp mắt nhiều hơn, liếm môi, khó nuốt, chạm tay lên mặt, nghiêng người sang một bên, cúi cằm và đỏ mặt.