‘Mùi người già’: Hiện tượng sinh học phía sau sự thay đổi mùi cơ thể theo tuổi

Trong đời sống hàng ngày, nhiều người nhận thấy cơ thể người cao tuổi thường có một mùi đặc trưng, dân gian quen gọi là “mùi người già”. Từng bị xem là vấn đề vệ sinh hay định kiến xã hội, hiện tượng này thực tế đã được khoa học hiện đại xác nhận là một quá trình sinh học tự nhiên gắn liền với lão hóa.

Ngày 11/12/2000, các nhà nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu Shiseido (Nhật Bản), trong đó có nhà khoa học Shinichiro Tsuchiya, công bố phát hiện quan trọng: 2-nonenal (C₉H₁₆O) là một trong những hợp chất chính gây ra mùi cơ thể đặc trưng ở người lớn tuổi.

2-nonenal là một aldehyde không bão hòa, có mùi được mô tả là mùi cỏ khô pha dầu mỡ, đôi khi giống sáp nến, pho mát cũ hoặc sách cũ. Hợp chất này được phát hiện trong mùi cơ thể của cả nam và nữ cao tuổi, nhưng xuất hiện rõ rệt hơn ở nam giới.

Cơ chế hình thành “mùi người già”

Nguồn gốc của 2-nonenal bắt đầu từ axit palmitoleic (axit 9-hexadecenoic) – một axit béo không bão hòa có trong bã nhờn trên da. Ở trạng thái ban đầu, axit này không mùi. Tuy nhiên, khi con người bước vào giai đoạn lão hóa, quá trình oxy hóa lipid trên da diễn ra mạnh hơn, khiến axit palmitoleic bị phân hủy và sinh ra 2-nonenal.

Theo các nghiên cứu, nam giới trên 40 tuổi có nguy cơ xuất hiện mùi này cao hơn do sự hoạt động mạnh của tuyến bã nhờn. Đặc biệt, người hút thuốc thường có mùi rõ rệt hơn vì tình trạng oxy hóa trong cơ thể gia tăng.

Sự khác biệt về mùi cơ thể giữa nam và nữ liên quan chặt chẽ đến hormone:

• Hormone nam (androgen) kích thích tuyến bã nhờn phát triển, làm tăng tiết bã nhờn – nguyên liệu cho quá trình sinh mùi.

• Hormone nữ (estrogen) có tác dụng ức chế oxy hóa, giúp axit béo ít bị phân hủy hơn.

Vì vậy, phụ nữ ít khi có “mùi người già” rõ ràng như nam giới, đặc biệt là trước thời kỳ mãn kinh.

Không phải mọi nghiên cứu đều khẳng định 2-nonenal là nguyên nhân duy nhất. Một số công trình khác phát hiện ở người cao tuổi sự gia tăng của các hợp chất như benzothiazole, dimethylsulphone và nonanal. Ngoài ra, các nhà khoa học cũng đưa ra giả thuyết rằng sự thay đổi thành phần lipid trên bề mặt da và hiện tượng peroxid hóa lipid liên quan đến lão hóa mới là yếu tố cốt lõi.

Điều này cho thấy “mùi người già” có thể là kết quả tổng hợp của nhiều biến đổi sinh hóa, chứ không chỉ do một hợp chất đơn lẻ.

Góc nhìn tiến hóa

Năm 2012, Trung tâm Cảm giác Hóa học Monell (Mỹ) cho biết con người có khả năng nhận biết tuổi tác, tình trạng sức khỏe và mức độ phù hợp sinh học thông qua mùi cơ thể. Nhà thần kinh học cảm giác Johan Lundström nhận định rằng mùi cơ thể của người già dễ nhận biết nhưng thường không bị đánh giá là quá khó chịu, nhất là đối với người trẻ.

Từ góc độ tiến hóa, sự thay đổi mùi cơ thể theo tuổi có thể đóng vai trò như tín hiệu sinh học, tương tự cơ chế nhận biết ở nhiều loài động vật.

Có thể giảm mùi cơ thể theo tuổi tác?

Các chuyên gia cho biết, dù không thể loại bỏ hoàn toàn hiện tượng này, một số biện pháp có thể giảm cường độ mùi:

• Giữ vệ sinh da đúng cách

• Sử dụng chất chống oxy hóa, chất kháng khuẩn

• Dùng nước hoa chức năng hoặc dung dịch phèn

• Duy trì lối sống lành mạnh, hạn chế hút thuốc.

Các nhà khoa học nhấn mạnh, ‘mùi người già’ không phải là biểu hiện của sự thiếu sạch sẽ, mà là một dấu hiệu tự nhiên của quá trình lão hóa. Việc hiểu đúng bản chất khoa học của hiện tượng này không chỉ giúp cải thiện chất lượng cuộc sống, mà còn góp phần giảm kỳ thị và tăng sự cảm thông đối với người cao tuổi trong xã hội.