Nâng cao khả năng viết: Làm thế nào để lưu giữ cảm hứng?

Âu Dương Tu thời Bắc Tống, vào những năm cuối đời, đã viết cuốn “Quy Điền Lục”, nhìn lại quá trình sáng tác trong suốt cuộc đời mình và nói một câu rất thẳng thắn: “Những bài văn ta viết trong đời, phần lớn đều ở ba nơi, đó là trên lưng ngựa, trên gối và trong nhà vệ sinh. Bởi chỉ ở những nơi này mới đặc biệt có thể tập trung suy nghĩ”. Quả thực, nhiều người viết văn đều từng trải nghiệm rằng cảm hứng viết bài thường xuất hiện đúng vào lúc không sẵn giấy bút.

Hơn 900 năm sau, câu nói này được một học giả Nhật Bản lấy làm điểm khởi đầu cho phương pháp tư duy. Nhà nghiên cứu văn học Anh người Nhật Bản Toyama Shigehiko xuất bản cuốn “Phương pháp sắp xếp tư duy” vào năm 1983. Cuốn sách nhỏ, mỏng này đã bán chạy tại Nhật Bản suốt 40 năm, với tổng số lượng bán ra hơn 2 triệu bản, thường xuyên xuất hiện trong danh sách sách bán chạy tại các hiệu sách trong khuôn viên Đại học Tokyo và Đại học Kyoto. Ông Shigehiko qua đời vào tháng 7 năm 2020, hưởng thọ 96 tuổi, nhưng cuốn sách vẫn tiếp tục được tái bản hết lần này đến lần khác.

Phần nói về cảm hứng trong sách rất được độc giả yêu thích. Quan điểm của Toyama Shigehiko là khi một ý nghĩ vừa xuất hiện, nó vẫn còn thô sơ, cần được để yên trong một khoảng thời gian để từ từ nảy mầm trong tiềm thức. Ông mượn một câu tục ngữ Anh: Nồi nước bị nhìn chằm chằm thì mãi không sôi. Khi một người vừa nghĩ ra một ý tưởng, họ thường bị giới hạn cố định trong hình dạng ban đầu của nó. Càng suy nghĩ nhiều, họ càng khó thoát khỏi những lối mòn cũ. Đợi đến khi không nghĩ tới một thời gian, sự hưng phấn ban đầu giảm đi, sự cố chấp từng cản trở suy nghĩ cũng nhạt dần, khi nhìn lại mới có thể thấy điều gì đáng để phát triển và điều gì chỉ là ảo tưởng nhất thời.

Năm 1989, nhà tâm lý học Smith thuộc Đại học Texas A&M của Mỹ đã tiến hành một loạt thí nghiệm, đưa ra một số câu đố chữ cho người tham gia, đồng thời cố ý cung cấp những gợi ý gây hiểu lầm. Những người mải mê giải đố rất khó thoát khỏi các manh mối sai lầm đó; những người bị gián đoạn giữa chừng và chuyển sang làm việc khác, khi quay lại lại dễ giải được hơn.

Các nhà nghiên cứu giải thích rằng việc tạm thời rời đi cho phép dòng suy nghĩ sai lệch mờ dần, tạo cơ hội cho những kết nối mới xuất hiện. Quên đi cũng đồng nghĩa với việc tháo bỏ sự ràng buộc cho ý nghĩ. Nhưng bộ não con người rất khó thực hiện việc “tạm thời không nghĩ đến”. Nếu cứ để mặc, nó có thể bị cuốn trôi cùng những thông tin vụn vặt mỗi ngày; nếu luôn nhớ đến, người ta lại không nhịn được mà liên tục lật lại suy nghĩ về nó, kết quả là chẳng có gì được hình thành.

Vậy phải làm sao? Giải pháp ông đưa ra rất đơn giản, đó là trước tiên hãy viết nó xuống. Một khi bạn biết suy nghĩ đó đã được ghi lại trên giấy, bạn sẽ cảm thấy thoải mái và có thể tạm thời để nó rời khỏi tâm trí mình. Khi cần, bạn có thể mở cuốn sổ ra và nó vẫn sẽ ở đó..

Cách nói này cũng có sự tương ứng trong tâm lý học. Ngay từ năm 1927, nhà tâm lý học Liên Xô cũ Zeigarnik đã phát hiện rằng con người ghi nhớ đặc biệt rõ những việc chưa hoàn thành và sẽ vô thức liên tục nhớ lại chúng. Đây chính là cái gọi là “hiệu ứng Zeigarnik”. Năm 2011, Baumeister và Masicampo thuộc Đại học Bang Florida của Mỹ đã tiến hành thí nghiệm, yêu cầu người tham gia viết ra kế hoạch cụ thể cho một nhiệm vụ chưa được giải quyết. Kết quả cho thấy những người này ít bị phân tâm bởi nhiệm vụ chưa được giải quyết hơn đáng kể trong các nhiệm vụ tiếp theo. Việc viết mọi thứ ra giống như nói với bộ não rằng, “Việc này đang được kiểm soát,” điều này giúp nó buông bỏ nhiệm vụ đó.

Cảm hứng thích xuất hiện ở những nơi bất tiện?

“Ba nơi” của Âu Dương Tu được Ông Shigehiko thay bằng phiên bản hiện đại: trên tàu điện đi làm, trên giường và trong nhà vệ sinh. Những nơi này trông có vẻ không thích hợp để làm việc, nhưng lại là nơi những ý tưởng hay liên quan đến vấn đề đang giải quyết thường xuất hiện nhất.

Các nhà khoa học phương Tây cũng có trải nghiệm tương tự. Nhà vật lý người Đức Helmholtz, trong tiệc mừng sinh nhật lần thứ 70 vào năm 1891, khi nhìn lại sự nghiệp nghiên cứu của mình, đã đề cập rằng những ý tưởng then chốt rất hiếm khi xuất hiện lúc ông ngồi trước bàn làm việc, mệt mỏi cố suy nghĩ. Ngược lại, chúng thường xuất hiện khi ông thức dậy vào buổi sáng hoặc trong lúc thong thả đi dạo giữa núi rừng vào ngày thời tiết quang đãng. Nhà toán học người Pháp Poincaré cũng ghi lại một trải nghiệm trong cuốn “Khoa học và phương pháp” xuất bản năm 1908: Ông đã suy nghĩ vất vả nhiều ngày về một bài toán khó mà không có kết quả. Sau đó, ông ra ngoài tham gia một chuyến khảo sát địa chất. Vào khoảnh khắc chuẩn bị bước lên xe ngựa tại Coutances, đáp án đột nhiên hiện ra rõ ràng.

Học giả người Anh Wallas, trong cuốn “Nghệ thuật tư duy” năm 1926, đã chia quá trình sáng tạo thành bốn giai đoạn: chuẩn bị, ấp ủ, bừng sáng và kiểm chứng. Sự “lên men” mà Ông Shigehiko nói đến đại khái nằm trong giai đoạn ấp ủ này: Con người đã đặt vấn đề xuống, nhưng bộ não vẫn âm thầm hoạt động bên dưới.

Cũng vì vậy, khi cảm hứng xuất hiện, bên cạnh thường chẳng có thứ gì. Ông Shigehiko đề nghị đặt một tờ giấy lớn và một cây bút chì bên cạnh giường. Nếu nửa đêm thức dậy và nảy ra ý nghĩ, có thể viết xuống trong bóng tối mà không cần bật đèn. Sáng hôm sau, dù chữ viết có xiêu vẹo, chồng chéo thành một đống, chỉ cần nhận ra được vài từ khóa là đủ để tìm lại ý nghĩ đó.

Một cuốn mang theo bên mình, một cuốn để lưu trữ

Cách làm của chính Ông Shigehiko được chia thành hai tầng. Lớp đầu tiên là mang theo bên mình một cuốn sổ ghi chép nhỏ thông thường, không cần quan tâm đến ngày tháng và các đường kẻ đã được in sẵn. Nghĩ ra điều gì thì dùng chữ nhỏ ghi lại ngắn gọn những điểm chính, đánh số và ghi ngày tháng trước mỗi mục, viết xong thì kẻ một đường để phân cách.

Sau một thời gian quay lại xem, sẽ phát hiện có những ý tưởng lúc đó cảm thấy rất tuyệt vời, nhưng bây giờ lại hết sức bình thường. Ông Shigehiko cho rằng những ý tưởng loại này đã lụi tàn trong thời gian lắng đọng, bỏ đi cũng không cần tiếc nuối, chúng không có duyên với bạn.

Những ý tưởng sau một khoảng thời gian xem lại vẫn khiến người ta rung động mới đáng được chuyển sang lớp thứ hai: một cuốn sổ ghi chép được chuẩn bị kỹ lưỡng hơn, chuyên dùng để lưu giữ ý tưởng. Mỗi ý tưởng chiếm một không gian riêng, đầu tiên là tiêu đề, sau đó là các điểm chính được liệt kê, ghi chú ngày sao chép, số thứ tự ban đầu trong sổ tay, và các tài liệu liên quan có thể được dán bên cạnh. Ông đặc biệt đề cập rằng những gì ban đầu chỉ có ba điểm chính trong sổ tay thường trở thành năm hoặc sáu điểm khi được chép lại, điều này chứng tỏ các ý tưởng âm thầm phát triển ngay cả khi chưa được sử dụng.

Đến khi có người đến đặt viết bài, ông sẽ mở cuốn sổ này ra, xem tiêu đề nào hiện tại đọc lên thấy thú vị. Với những ý tưởng đã được viết thành bài và đăng tải, ông vẽ hai đường màu đỏ ở góc trang; những ý tưởng đã được dùng để diễn thuyết thì vẽ một đường, sau đó dùng bút đỏ ghi lại phương tiện truyền thông đăng tải và ngày tháng. Theo cách nói của ông, cuộc đời của ý tưởng này đến đây coi như đã kết thúc viên mãn.

Ông Shigehiko có một nhận xét rất đáng ghi nhớ: Một ý tưởng có thể sống sót qua quá trình đào thải kéo dài vài tháng trong đầu mình, chứng tỏ nó đã vượt qua cửa ải đầu tiên. Nếu mang cho người khác xem, có lẽ nó cũng chịu được thử thách. Khoảnh khắc cảm hứng rất quý giá, nhưng điều thực sự biến nó thành một tác phẩm nghệ thuật chính là khoảng thời gian sau đó, khoảng thời gian nó được viết ra, cân nhắc, rồi lại được tiếp tục viết.