Bài báo năm 1960 đoán “tận thế” vào thứ Sáu 13/11/2026: Vì sao dự đoán sai?

Bài báo trên tạp chí Science năm 1960 gọi thứ Sáu 13/11/2026 là “ngày tận thế”, ngày dân số thế giới tăng đến vô hạn. Gần đến mốc này, giới nghiên cứu giải thích vì sao dự đoán sai.

Tác giả bài báo là nhà vật lý Heinz von Foerster tại Đại học Illinois (Mỹ), viết cùng hai sinh viên Patricia M. Mora và Lawrence W. Amiot. Công trình đăng ngày 4/11/1960 với nhan đề “Ngày tận thế: Thứ Sáu, 13 tháng 11 năm 2026 sau Công nguyên” (Doomsday: Friday, 13 November, A.D. 2026).

Nhóm tác giả dựng một đường cong toán học khớp với các ước tính dân số thế giới trong lịch sử.

Họ thu thập 24 ước tính trong 2.000 năm qua, tạp chí Popular Science cho biết. Từ các số liệu này, nhóm tính ra đà tăng dân số sẽ chạm một “bức tường” toán học vào khoảng ngày 13/11/2026, sai số chừng 5 năm.

Bài báo viết rằng các thế hệ sau sẽ không chết đói, mà sẽ “chết vì chen chúc”.

Giả thuyết: Càng đông người, dân số càng tăng nhanh

Ông von Foerster lập luận rằng con người khác các loài còn lại ở một điểm: càng đông người thì càng giỏi hợp tác và sáng tạo, nhờ đó dân số càng tăng nhanh. Với lập luận đó, dân số không chỉ tăng mà còn tăng ngày càng nhanh, tiến dần đến vô hạn.

Ông Joel Cohen, nhà sinh học toán tại Đại học Rockefeller (Mỹ), nói với Popular Science rằng nhà vật lý này đã mô tả đúng xu hướng trong quá khứ, nhưng đúng lúc ông von Foerster đưa ra mô hình, xu hướng đó đã bắt đầu thay đổi. Ông Cohen cho biết tốc độ tăng dân số toàn cầu đạt đỉnh lịch sử vào đầu thập niên 1960, nhưng khi đó không ai biết điều này.

Ông Cohen là tác giả cuốn sách “Trái Đất có thể nuôi sống bao nhiêu người?” (How Many People Can the Earth Support?), xuất bản năm 1995.

Số liệu của Liên Hợp Quốc cho thấy tốc độ tăng dân số toàn cầu đạt đỉnh khoảng 2,28% mỗi năm vào năm 1963, rồi chậm dần. Một báo cáo năm 2022 của tổ chức này nêu rằng tốc độ tăng đã xuống dưới 1% vào năm 2020, mức chậm nhất kể từ năm 1950.

Dân số bùng nổ vì tỷ lệ tử vong giảm

Ông Dean Spears, nhà kinh tế học dân số tại Đại học Texas (Mỹ), chỉ ra rằng dân số tăng nhanh chủ yếu không phải vì người ta sinh nhiều con hơn, mà vì tỷ lệ sống sót tăng lên. Những tiến bộ về thuyết mầm bệnh, y tế công cộng và dinh dưỡng đã giúp nhiều trẻ sơ sinh sống sót hơn.

Theo ông Spears, giả thuyết “tăng tốc vô hạn” của ông von Foerster bắt nguồn từ cách hiểu sai về nguyên nhân khiến dân số tăng.

Ông von Foerster được đào tạo về vật lý và triết học. Còn ông Paul R. Ehrlich, người cũng làm dấy lên nỗi lo quá tải dân số với cuốn sách “Quả bom dân số” (The Population Bomb) xuất bản năm 1968, là một nhà sinh học.

Cả hai đều không phải chuyên gia dân số học.

Dân số thế giới qua các mốc

Cuốn sách “Hành tinh trống rỗng” (Empty Planet) ghi lại rằng dân số thế giới vượt 1 tỷ người vào khoảng năm 1800, đạt 2 tỷ năm 1927, 4 tỷ năm 1974 và vượt 5 tỷ năm 1987.

Báo cáo “Triển vọng Dân số Thế giới” mà Liên Hợp Quốc công bố tháng 7/2022 ước tính dân số toàn cầu đạt 8 tỷ người vào ngày 15/11/2022. Tổ chức này cho biết dân số thế giới mất 11 năm để tăng từ 7 tỷ lên 8 tỷ, nhưng dự kiến cần khoảng 15 năm để lên 9 tỷ, tức vào khoảng năm 2037, cho thấy đà tăng đang chậm lại. Bản “Triển vọng Dân số Thế giới 2024” ước tính dân số toàn cầu vào ngày 1/7/2026 khoảng 8,3 tỷ người.

Từ nỗi lo quá tải đến tỷ lệ sinh giảm

Nỗi lo quá tải dân số có từ thời nhà kinh tế học người Anh Thomas Malthus (1766–1834). Ông cho rằng dân số rồi sẽ tăng nhanh hơn nguồn lương thực và dẫn đến nạn đói. Ông von Foerster thì tin rằng sức sáng tạo của con người sẽ bảo đảm đủ lương thực, còn vấn đề thật sự là dân số liên tục tăng ngày càng nhanh.

Cuối thế kỷ 20, nhiều yếu tố đã khiến dân số tăng chậm hẳn lại:

• “Cách mạng xanh” nâng sản lượng lương thực trên mỗi đơn vị diện tích;
• tháng 5/1960, Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) cho phép dùng thuốc uống Enovid để tránh thai;
• người dân rời nông thôn ra thành thị;
• phụ nữ có thêm cơ hội học hành và đi làm.

Một số nước từng kiểm soát dân số bằng biện pháp cưỡng ép, như chính sách một con mà Trung Quốc đưa ra năm 1979, hay chiến dịch triệt sản cưỡng bức ở Ấn Độ giai đoạn 1975–1977. Ông Spears nhận định kể cả không có các chính sách này, tỷ lệ sinh nhiều khả năng vẫn sẽ giảm.

Hiện nay, Hàn Quốc, Nhật Bản và nhiều nước Tây Âu đang đối mặt với tỷ lệ sinh giảm. Mối quan tâm của giới nghiên cứu dân số đã chuyển từ quá tải dân số sang tình trạng ít con và dân số già hóa.