Giải Nobel Hóa học 2026 trao cho Henri Kagan, Kenso Soai về tổng hợp bất đối xứng

Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển hôm thứ Tư (7/10) trao giải Nobel Hóa học 2026 cho Henri Kagan (Pháp) và Kenso Soai (Nhật Bản) nhờ giải được bí ẩn về phân tử “ảnh gương”.

Giải năm nay được trao cho hai nhà khoa học “vì phát hiện các hiệu ứng phi tuyến và hiện tượng tự xúc tác trong tổng hợp hữu cơ bất đối xứng”, theo thông cáo báo chí của Viện Hàn lâm. Ông Kagan thuộc Đại học Paris-Sud (Pháp), còn ông Soai thuộc Đại học Khoa học Tokyo (Nhật Bản).

Ông Soai năm nay 76 tuổi, ông Kagan 95 tuổi, Reuters đưa tin.

“Đây là ngày phấn khởi nhất trong đời tôi. Tôi rất vui được chia sẻ giải thưởng này với giáo sư Henri Kagan,” ông Soai nói qua điện thoại với cuộc họp báo công bố giải. Ông kể lúc nhận tin, ông đang đi mua sắm.

Trong khi đó, Ủy ban Nobel vẫn chưa liên lạc được với ông Kagan để báo tin.

Bí ẩn của những phân tử “ảnh gương”

Nhiều phân tử, chẳng hạn axit amin, tồn tại ở hai dạng là ảnh gương của nhau, giống như bàn tay trái và bàn tay phải. Tuy nhiên, sinh vật sống chỉ chứa một trong hai dạng.

Protein trong tế bào con người chỉ có một dạng axit amin. Dạng còn lại hiếm khi xuất hiện trong tự nhiên.

Giới hóa học gọi đặc điểm này là đồng thủ tính (homochirality), tên gọi ghép từ hai chữ Hy Lạp có nghĩa là “giống nhau” và “bàn tay”. Sự bất đối xứng ấy hình thành ra sao là câu hỏi khiến các nhà hóa học trăn trở suốt hơn một thế kỷ.

Khi thử những phản ứng có thể tạo ra hai phân tử là ảnh gương của nhau, họ luôn thu được hai dạng với tỷ lệ ngang nhau trong ống nghiệm. Vấn đề là ở những phân tử tác động lên cơ thể sống như dược phẩm, chỉ một dạng mang lại tác dụng mong muốn.

“Henri Kagan và Kenso Soai đã giải được một bí ẩn hóa học có từ hơn một thế kỷ trước: làm thế nào đồng thủ tính có thể tự phát sinh. Những phản ứng hóa học mà họ phát triển thật ngoạn mục,” ông Heiner Linke, Chủ tịch Ủy ban Nobel Hóa học, nói.

Từ phát hiện năm 1986 đến phản ứng năm 2003

Bước quyết định đầu tiên đến từ ông Kagan vào năm 1986, khi ông tìm ra một cách mới để điều khiển phản ứng hóa học. Nhờ đó, ông tạo ra một dạng ảnh gương nhiều hơn hẳn dạng kia, vượt mức giới khoa học từng nghĩ là có thể.

Ông Soai tiếp bước. Trong một công trình then chốt công bố năm 1995, ông giới thiệu phản ứng hóa học đầu tiên có khả năng tạo ra sản phẩm đồng thủ tính, do chính ông thiết kế.

Năm 2003, ông thành công: phản ứng ông công bố chỉ tạo ra một trong hai dạng ảnh gương. Trước đó, chỉ sự sống mới làm được điều này.

Viện Hàn lâm đánh giá các khám phá của hai ông có ý nghĩa quyết định với những nhà hóa học thiết kế phản ứng để sản xuất dược phẩm.

“Dạng tay trái của thuốc có thể có một tác dụng, còn dạng tay phải lại có tác dụng khác,” ông Peter Somfai, thành viên Ủy ban Nobel Hóa học, nói. Ông cho biết giới hóa học vì thế cần những phương pháp điều chế riêng từng dạng, và phát hiện của hai người đoạt giải năm nay đã mang lại “những công cụ mạnh mẽ” cho việc này.

Nối tiếp phát hiện của Louis Pasteur

Công trình của hai ông dựa trên phát hiện của nhà hóa học Pháp thế kỷ 19 Louis Pasteur. Ông Pasteur qua đời trước khi giải Nobel được trao lần đầu.

Khi nghiên cứu axit tartaric, một chất quan trọng trong sản xuất rượu vang, ông Pasteur nhận thấy vi khuẩn chỉ lên men một trong hai dạng của axit này, đúng dạng có sẵn trong quả nho. Dạng còn lại không lên men.

Phát hiện đó cho thấy một số chất tồn tại ở hai dạng với tính chất khác nhau, có khi rất có hại cho sức khỏe. Phải đến khi ông Kagan và ông Soai tạo ra được những phản ứng bất đối xứng cho ra một dạng nhiều hơn dạng kia, giới khoa học mới giải được bài toán tạo ra đúng dạng mong muốn.

Vụ bê bối thalidomide đầu thập niên 1960 cho thấy vấn đề này hệ trọng đến mức nào. Khi đó, hàng ngàn trẻ em bị dị tật bẩm sinh do thalidomide, một loại thuốc an thần. Phân tích sau đó cho thấy dạng ảnh gương của hoạt chất đã gây hại.

Hai nhà khoa học chia đều 12 triệu krona

Ông Kagan sinh năm 1930 tại Boulogne-Billancourt (Pháp), nhận bằng tiến sĩ tại Collège de France năm 1960 và là giáo sư danh dự của trường khi đó mang tên Đại học Paris-Sud. Ông Soai sinh năm 1950 tại Hiroshima, nhận bằng tiến sĩ tại Đại học Tokyo năm 1979, nay là giáo sư danh dự Đại học Khoa học Tokyo.

Hai người chia đều tiền thưởng 12 triệu krona Thụy Điển (khoảng 1,2 triệu USD). DW cho biết mỗi người còn nhận một bằng chứng nhận và một huy chương. Lễ trao giải sẽ diễn ra tại Stockholm ngày 10/12, ngày mất của Alfred Nobel, và Vua Thụy Điển Carl XVI Gustaf sẽ trao huy chương cho hai nhà khoa học, theo Reuters.

Năm ngoái, giải Nobel Hóa học thuộc về Susumu Kitagawa, Richard Robson và Omar Yaghi nhờ phát triển khung hữu cơ kim loại, loại cấu trúc phân tử có thể góp phần giải quyết những thách thức như biến đổi khí hậu và thiếu nước ngọt.

Hóa học là giải thứ ba được công bố trong tuần lễ Nobel, sau giải Y học hôm thứ Hai (5/10) và Vật lý hôm thứ Ba (6/10). Giải Văn học sẽ được công bố vào thứ Năm (8/10), giải Hòa bình vào thứ Sáu và giải Kinh tế vào thứ Hai tuần sau (12/10).