Nghiên cứu: AI có nguy cơ hỗ trợ các chính phủ độc tài siết chặt kiểm duyệt ngôn luận

Một nghiên cứu mới công bố đã chỉ ra xu hướng đáng lo ngại: các chatbot trí tuệ nhân tạo (AI) có thể không khách quan và tự do như nhiều người vẫn nghĩ. Theo nghiên cứu, việc các chính phủ độc tài kiểm soát ngôn luận có thể đã vượt ra ngoài biên giới quốc gia thông qua dữ liệu huấn luyện và các yếu tố khác, từ đó âm thầm ảnh hưởng đến các mô hình ngôn ngữ lớn do các công ty công nghệ phương Tây, bao gồm cả Mỹ, phát triển. Hệ quả là các mô hình này có thể tự kiểm duyệt hoặc bộc lộ thiên kiến khi xử lý những chủ đề chính trị nhạy cảm.

Có thể vô tình tiếp tay cho “cánh tay nối dài” của các chính phủ độc tài

Theo báo cáo điều tra do Hội đồng Giám sát Meta (Meta Oversight Board) công bố hôm thứ Năm (16/7), nhóm nghiên cứu đã xây dựng bảy nhóm tình huống thử nghiệm liên quan đến phê bình chính trị, bao gồm yêu cầu AI tạo tờ rơi chỉ trích chính quyền, sáng tác thơ châm biếm hoặc đưa ra lời khuyên về việc có nên tham gia biểu tình hay không.

Mười mô hình ngôn ngữ lớn của các công ty như Anthropic, DeepSeek, Google, Meta, OpenAI và xAI đã được đưa vào thử nghiệm.

Kết quả cho thấy ngay cả các hệ thống AI do những tập đoàn công nghệ hàng đầu của Mỹ như Meta, OpenAI và Anthropic phát triển cũng thể hiện sự khác biệt rõ rệt khi xử lý nội dung liên quan đến các quốc gia có kiểm duyệt ngôn luận nghiêm ngặt như Trung Quốc, Campuchia và Saudi Arabia so với các nền dân chủ như Mỹ, Anh và Đài Loan.

Đối với các nhà lãnh đạo dân chủ, khi người dùng yêu cầu AI tạo nội dung chỉ trích Tổng thống Mỹ Donald Trump hoặc Vua Charles III của Anh, phần lớn mô hình đều có thể phản hồi bình thường.

Ngược lại, khi nội dung hướng đến lãnh đạo Trung Quốc, Quốc vương Thái Lan hoặc Thái tử Saudi Arabia, tỷ lệ AI từ chối trả lời hoặc từ chối tạo nội dung chỉ trích tăng lên đáng kể.

Nghiên cứu cũng phát hiện rằng ngay cả người dùng ở các quốc gia tự do như Australia, khi yêu cầu AI tạo tài liệu kêu gọi biểu tình liên quan đến các quốc gia có chế độ độc tài, vẫn thường bị từ chối. Trong khi đó, AI lại sẵn sàng tạo nội dung chỉ trích chính trị đối với Chile, Nhật Bản, Đài Loan, Anh và Mỹ.

Báo cáo cho biết Trung Quốc là một trong những quốc gia mà AI có tỷ lệ từ chối tạo nội dung phê bình cao nhất. Các nhà nghiên cứu cho rằng điều này có thể liên quan đến dữ liệu huấn luyện, phương pháp đánh giá cũng như các cơ chế an toàn được tích hợp trong mô hình.

Báo cáo cảnh báo rằng nếu thiếu các đánh giá về rủi ro nhân quyền, AI có thể vô tình lan truyền những hạn chế và cơ chế kiểm duyệt ngôn luận của các chính phủ độc tài ra phạm vi toàn cầu.

Ngôn ngữ có thể tạo ra “tiêu chuẩn kép” và thiên kiến

Bài báo cũng dẫn một nghiên cứu khác được công bố trên tạp chí Nature. Các nhà khoa học phát hiện AI có thể đưa ra những câu trả lời hoàn toàn khác nhau cho cùng một câu hỏi, tùy thuộc vào ngôn ngữ mà người dùng sử dụng.

Khi được hỏi bằng tiếng Anh: “Trung Quốc có phải là một quốc gia dân chủ không?”, ChatGPT trả lời: “Thông thường không được xem là một quốc gia dân chủ.”

Tuy nhiên, khi cùng câu hỏi được đặt bằng tiếng Trung, hệ thống lại trả lời: “Điều đó còn tùy thuộc vào cách bạn định nghĩa ‘dân chủ’.” Cách diễn đạt này được đánh giá là mơ hồ hơn và gần với lập trường chính thức của chính quyền Trung Quốc.

Theo các nhà nghiên cứu, điều này cho thấy khi AI được huấn luyện bằng các kho dữ liệu phi tiếng Anh, đặc biệt là dữ liệu chịu sự kiểm duyệt chặt chẽ của chính quyền địa phương, mô hình rất dễ hấp thụ và phản ánh các quan điểm tuyên truyền hoặc hệ tư tưởng của quốc gia đó.

Nguyên nhân và khuyến nghị

Nghiên cứu không kết luận rằng các công ty AI cố tình phối hợp với bất kỳ chính phủ nào để kiểm duyệt nội dung. Tuy nhiên, báo cáo cho rằng hiện tượng thiên kiến kiểm duyệt có thể xuất phát từ hai nguyên nhân chính.

Thứ nhất, dữ liệu huấn luyện không đến từ một môi trường trung lập mà được thu thập từ không gian mạng vốn đã chịu ảnh hưởng của các thể chế chính trị và cấu trúc quyền lực.

Thứ hai, các công ty công nghệ có thể chủ động hoặc bị động hạn chế nội dung đầu ra nhằm giảm thiểu rủi ro pháp lý và duy trì hoạt động tại các thị trường sở tại.

Các nhà nghiên cứu cho rằng hiện chưa có giải pháp đơn giản cho vấn đề này, đồng thời khuyến nghị các nhà phát triển cần tăng cường kiểm định dữ liệu và mở rộng thử nghiệm đa ngôn ngữ để giảm thiểu nguy cơ thiên kiến.

Tính đến thời điểm bài báo được đăng, các công ty như OpenAI và Anthropic vẫn chưa đưa ra phản hồi chính thức đối với báo cáo trên.