Báo cáo “Phía Sau Song Sắt” phơi bày lao động cưỡng bức và ngược đãi trong các nhà tù Trung Quốc

Hồi đầu tháng 7, tổ chức nhân quyền có trụ sở tại châu Âu Safeguard Defenders (Bảo vệ Nhân quyền) đã công bố báo cáo điều tra mới mang tên “Phía Sau Song Sắt”, phơi bày tình trạng lao động bóc lột, cưỡng ép chính trị và ngược đãi về thể chất lẫn tinh thần diễn ra phổ biến trong hệ thống nhà tù của Trung Quốc, thu hút sự quan tâm rộng rãi của cộng đồng quốc tế.

Khảo sát dựa trên bảng câu hỏi với 59 cựu tù nhân

Báo cáo có tiêu đề “Phía Sau Song Sắt: Khảo sát về tình trạng nhà tù tại Trung Quốc” được một tổ chức bên thứ ba thiết kế và thực hiện độc lập dưới hình thức khảo sát bằng bảng câu hỏi, thu thập phản hồi từ 59 cựu tù nhân, bao gồm cả công dân Trung Quốc và người nước ngoài.

Những người tham gia khảo sát từng bị giam giữ tại ít nhất 36 nhà tù thuộc 16 tỉnh, khu tự trị và thành phố trực thuộc trung ương trên khắp Trung Quốc. Phạm vi khảo sát rộng cho thấy những vấn đề được nêu trong báo cáo không phải là các trường hợp cá biệt, mà là hiện tượng mang tính hệ thống và khá phổ biến.

Ngoài khảo sát bằng bảng câu hỏi, báo cáo còn bao gồm cuộc phỏng vấn chuyên sâu với cựu tù nhân người Úc Matthew Radal, phân tích so sánh các luật và quy định liên quan của Trung Quốc và quốc tế, cùng một nghiên cứu điển hình về một nhà tù quy mô lớn ở miền Trung Trung Quốc, nơi trước đây từng bị quốc tế chú ý vì bị cáo buộc có hành vi lao động cưỡng bức.

Dữ liệu cho thấy nhiều hành vi xâm phạm quyền

Các số liệu được công bố trong báo cáo gây nhiều lo ngại. Có 54% số người được hỏi cho biết từng bị nhân viên trại giam hoặc các tù nhân khác bạo hành; tỷ lệ tương tự cho biết trong buồng giam tồn tại hiện tượng “đầu gấu nhà tù” dùng đe dọa hoặc bạo lực để khống chế các tù nhân khác; 54% cho biết hoàn toàn không được trả công cho lao động của mình; 58% nói rằng khi bị bệnh trong tù không được điều trị thích đáng; 29% cho biết hoàn toàn không có thời gian hoạt động ngoài trời; và có tới 81% cho biết từng bị yêu cầu viết “bản báo cáo tư tưởng”, trong khi những người từ chối thường bị trừng phạt.

Về vấn đề bạo lực, báo cáo cho biết các hình thức bạo lực thân thể mà người tham gia khảo sát mô tả bao gồm đánh đập, sử dụng súng điện và bình xịt hơi cay, buộc duy trì tư thế chịu áp lực trong thời gian dài và bị đeo cùm, cũng như biệt giam.

Báo cáo đặc biệt nhấn mạnh rằng tình trạng biệt giam là vấn đề đáng lo ngại, bởi thời gian biệt giam thực tế của một số tù nhân vượt xa giới hạn 15 ngày được quy định trong Luật Nhà tù của Trung Quốc cũng như tiêu chuẩn quốc tế được công nhận. Theo tiêu chuẩn quốc tế, việc biệt giam quá 15 ngày được xem là một hình thức tra tấn tâm lý.

Báo cáo cũng đề cập rằng biệt giam đôi khi được sử dụng như một biện pháp trừng phạt đối với những tù nhân có khả năng lao động nhưng từ chối lao động hoặc làm việc cầm chừng. Một người tham gia khảo sát viết rằng bản thân “hoàn toàn không được đối xử như một con người” trong thời gian ở tù.

Theo trích dẫn trong báo cáo, cựu tù nhân Matthew Radal cho biết ông gần như bị chích điện mỗi ngày trong thời gian bị biệt giam, đồng thời hai chân bị xích bằng dây xích sắt liên tục suốt 194 ngày.

Điều kiện lao động mang tính bóc lột trở thành tâm điểm

Báo cáo dành phần lớn nội dung để phơi bày tính chất bóc lột của lao động trong nhà tù. Hơn một nửa số người được hỏi cho biết họ hoàn toàn không được trả công. Những người có nhận thù lao cũng cho biết mức thu nhập cực kỳ thấp, phổ biến không quá 100 nhân dân tệ/tháng (khoảng 15 USD).

Một nghiên cứu điển hình về Nhà tù Xích Sơn, tỉnh Hồ Nam, cho thấy các tù nhân chính trị bị giam giữ tại đây mô tả chế độ lao động khắc nghiệt, bao gồm làm việc theo ca tới 12 giờ mỗi ngày và môi trường lao động thiếu an toàn, chẳng hạn thường xuyên tiếp xúc với vật liệu sợi mịn gây bệnh đường hô hấp hoặc bị buộc phải giữ nguyên một tư thế trong thời gian dài, gần như không có thời gian nghỉ ngơi.

Nhiều người tham gia khảo sát cho biết các vấn đề sức khỏe như đau lưng mãn tính và sụt cân nghiêm trọng đều liên quan trực tiếp đến điều kiện lao động tồi tệ.

Báo cáo dẫn lời một người tham gia khảo sát: “Thực tế là (một) nhà tù không phải là nhà tù có nhà máy, mà là nhà máy có nhà tù.”

Người này nói thêm rằng trong các nhà tù ở Trung Quốc, bất kể có tội hay không, các tù nhân đều “bị đối xử như động vật, thậm chí không có cả những quyền cơ bản”.

Giáo dục ý thức hệ và chế độ báo cáo tư tưởng

Báo cáo cho biết hệ thống nhà tù Trung Quốc đặc biệt coi trọng việc truyền bá ý thức hệ, phổ biến yêu cầu tù nhân viết “báo cáo tư tưởng”, bao gồm bản kiểm điểm, bản nhận tội và các bài viết thể hiện sự ủng hộ đối với đảng cầm quyền. Hơn 3/4 số người tham gia khảo sát xác nhận từng bị yêu cầu hoàn thành các loại tài liệu này.

Báo cáo chỉ trích rằng hệ thống giáo dục trong nhà tù thiên về tuyên truyền chính trị hơn là đào tạo kỹ năng nghề nghiệp, điều này khách quan làm giảm khả năng tái hòa nhập xã hội và tìm kiếm việc làm của tù nhân sau khi mãn hạn tù.

Báo cáo cũng cho biết nếu tù nhân từ chối viết báo cáo tư tưởng hoặc nội dung bị đánh giá là chưa đủ đúng đắn về lập trường chính trị hay chưa cải tạo triệt để, họ thường phải đối mặt với hàng loạt hình thức trừng phạt, bao gồm không được đề nghị giảm án, bị cắt giảm hạn mức mua sắm, bị hủy hoặc rút ngắn thời gian thăm gặp và liên lạc qua điện thoại với người thân, thậm chí bị trừng phạt thân thể hoặc biệt giam.

Một người tham gia khảo sát tiết lộ từng bị tước quyền được điều trị y tế vì từ chối viết bản nhận tội, đồng thời viết rằng: “Không hối cải thì sẽ tiếp tục bị biệt giam.”

Cơ chế giám sát tồn tại khiếm khuyết mang tính cơ cấu

Thông qua việc so sánh các quy định pháp luật trong và ngoài nước cùng các bình luận pháp lý liên quan, báo cáo phân tích sâu nguyên nhân mang tính thể chế khiến quyền lợi của tù nhân lâu nay không được bảo đảm, cho rằng sự thiếu vắng cơ chế truy cứu trách nhiệm là vấn đề cốt lõi.

Báo cáo chỉ ra rằng các nhà tù Trung Quốc do lực lượng quản giáo thuộc Bộ Tư pháp phụ trách quản lý hằng ngày, trong khi công tác giám sát do các kiểm sát viên thuộc Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao đảm nhiệm. Mặc dù trên danh nghĩa thuộc hai cơ quan khác nhau, nhưng trong thể chế một đảng cầm quyền, báo cáo cho rằng giữa các cơ quan nhà nước khó hình thành cơ chế giám sát và kiềm chế độc lập thực sự. Bên cạnh đó, do Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao đồng thời đảm nhiệm chức năng công tố, tính trung lập trong hoạt động giám sát càng bị suy giảm.

Những người tham gia khảo sát cho biết việc khiếu nại lên kiểm sát viên thường không mang lại hiệu quả, thậm chí đôi khi còn dẫn đến bị trả đũa, chẳng hạn bị trừ điểm, khiến việc xin giảm án trở nên khó khăn hơn.

Một người cho biết vì quá sợ hãi nên chưa từng khiếu nại; một người khác nói rằng sau khi khiếu nại thì “họ chẳng những không giải quyết khiếu nại của tôi, mà còn quay sang trừng phạt tôi”.

Báo cáo nhận định bầu không khí này làm suy giảm nghiêm trọng ý chí bảo vệ quyền lợi của tù nhân, khiến nhiều hành vi xâm phạm quyền lợi tiếp tục diễn ra mà không bị truy cứu.

Báo cáo tiếp tục đối chiếu pháp luật hiện hành của Trung Quốc với các tiêu chuẩn của luật nhân quyền quốc tế và chỉ ra 3 khác biệt rõ rệt.

Thứ nhất là vấn đề lao động cưỡng bức. Luật Nhà tù của Trung Quốc cho phép xử phạt những người từ chối lao động hoặc lao động không đạt yêu cầu, trong khi Tổ chức Lao động Quốc tế định nghĩa lao động cưỡng bức là “công việc được thực hiện không tự nguyện dưới sự đe dọa hoặc trừng phạt”.

Thứ hai là định nghĩa về tra tấn còn quá hẹp. Mặc dù pháp luật Trung Quốc cấm tra tấn và bạo lực, nhưng chưa quy định rõ tổn hại tinh thần thuộc phạm vi tra tấn, trong khi các tiêu chuẩn quốc tế bao gồm cả đau khổ về thể xác lẫn tinh thần.

Thứ ba là sự thể chế hóa việc cưỡng ép chính trị. Luật Nhà tù yêu cầu tù nhân tiếp nhận giáo dục tư tưởng và chứng minh kết quả cải tạo chính trị bằng văn bản; người không tuân thủ có thể bị xử phạt bổ sung. Báo cáo cho rằng điều này trái với nguyên tắc của luật pháp quốc tế về cấm ép buộc nhận tội và cấm phân biệt đối xử dựa trên niềm tin chính trị.

Quy mô hệ thống nhà tù Trung Quốc rất lớn

Báo cáo dẫn số liệu cho biết Trung Quốc có hơn 680 nhà tù, mỗi năm có khoảng 850.000 người mới bị đưa vào tù. Ước tính số người đang chấp hành án tù tại bất kỳ thời điểm nào vào khoảng 2,34 triệu người. Quy mô này nhiều khả năng khiến Trung Quốc trở thành quốc gia có số lượng tù nhân lớn nhất thế giới, đồng thời cũng đồng nghĩa với việc những vấn đề được nêu trong báo cáo có thể ảnh hưởng đến một nhóm nạn nhân vô cùng đông đảo.

Theo giới thiệu, báo cáo này là ấn phẩm đồng hành với báo cáo trước đó của Safeguard Defenders mang tên “Phía Sau Song Sắt: Khảo sát về tình trạng trại tạm giam tại Trung Quốc”. Báo cáo trước cũng sử dụng phương pháp khảo sát bằng bảng câu hỏi, phỏng vấn và nghiên cứu điển hình để xem xét các vấn đề nhân quyền trong hệ thống giam giữ của Trung Quốc.

Đơn vị công bố báo cáo cũng cho biết trước đây, khi tổ chức này tổ chức họp báo công bố báo cáo liên quan tại Lisbon, họ từng gặp phải sự cản trở từ phía Trung Quốc.

Trong báo cáo, Safeguard Defenders kêu gọi rằng trong bối cảnh hệ thống giám sát của Trung Quốc ngày càng được siết chặt và các nguồn dữ liệu công khai liên tục bị xóa bỏ, rủi ro đối với những nạn nhân lên tiếng đang gia tăng nhanh chóng. Báo cáo này có ý nghĩa quan trọng trong việc cung cấp cơ sở tư liệu để ghi chép và nghiên cứu tình trạng xâm phạm quyền lợi phổ biến đối với những người bị giam giữ tại Trung Quốc.

Báo cáo cũng kêu gọi các chính phủ khi thảo luận với Bắc Kinh về các thỏa thuận an ninh hoặc các sắp xếp liên quan đến dẫn độ cần nhận thức đầy đủ về mâu thuẫn sâu sắc giữa các hình thức hợp tác này với những nguyên tắc cơ bản về nhân quyền.