Tác động của AI: Sa thải chỉ là một phần của câu chuyện

Tình trạng sa thải liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI) đang gia tăng, khiến nhiều người tin rằng khi các công ty đầu tư nhiều hơn vào tự động hóa và AI, một lượng lớn người lao động Mỹ đang bị thay thế. Tuy nhiên, tác động rộng hơn của AI đối với thị trường việc làm cũng có thể bao gồm việc giảm nhu cầu tuyển dụng, đặc biệt là đối với các vị trí cấp thấp và mới vào nghề.

Tuần này, nhà phát triển phần mềm doanh nghiệp Intuit đã thông báo giảm 17% lực lượng lao động, ảnh hưởng đến 3.000 người, và tuyên bố sẽ chuyển trọng tâm chiến lược sang AI; trong khi đó, Meta (công ty mẹ của Facebook) cũng đã khởi động kế hoạch sa thải vào thứ Tư, dự kiến ​​cắt giảm 8.000 việc làm, nhằm mục đích chuyển trọng tâm đầu tư sang AI.

Tuần trước, Cisco cũng đã thông báo sa thải hàng nghìn nhân viên. CEO Chuck Robbins tuyên bố trong một bài đăng trên blog rằng việc sa thải một phần là để giải phóng nguồn lực đầu tư vào đào tạo nhân viên và làm chủ công nghệ AI.

Andrew Tran, 40 tuổi, một nhà thiết kế sản phẩm tại Meta, nằm trong số những người bị ảnh hưởng bởi đợt sa thải tuần này. Trong một cuộc phỏng vấn với CBS News, ông cho biết ông dự định tìm một công việc mới và hy vọng sẽ gia nhập một công ty mà ông tin rằng đang sử dụng AI “có ý thức” – chứ không chỉ để thay thế người lao động.

Ông Tran không tin rằng vị trí của mình tại Meta bị thay thế trực tiếp bởi AI, nhưng ông chỉ ra rằng rõ ràng là các công ty lớn đang tăng cường đầu tư vào công nghệ này.

Trong cuộc phỏng vấn với CBS News, ông nói, các công ty có nghĩa vụ phải đào tạo lại nhân viên của mình, chứ không phải vứt bỏ họ như rác rưởi. Tuy nhiên, ông cũng làm rõ rằng nhận xét của ông nhắm vào toàn bộ cộng đồng doanh nghiệp, chứ không chỉ riêng Meta.

Hàng ngàn việc làm bị mất

Theo nghiên cứu của công ty tuyển dụng Challenger, Gray & Christmas, gần 50.000 người trong số các vụ sa thải được công bố năm nay có liên quan đến AI. Số liệu thống kê của công ty cho thấy đến năm 2026, các công ty đã thông báo sẽ có tới 300.000 người sa thải, trong đó các vụ sa thải liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI) chiếm 17% tổng số.

Làn sóng sa thải này diễn ra khi một số nhà phân tích cảnh báo rằng AI cuối cùng có thể định hình lại thị trường lao động trên quy mô lớn hơn nhiều so với hiện tại. Tập đoàn tư vấn Boston (Boston Consulting Group) dự đoán rằng có tới 15% việc làm ở Mỹ sẽ bị loại bỏ trong vòng 5 năm tới.

Các nhà kinh tế chỉ ra rằng hầu hết các vụ sa thải liên quan đến AI gần đây đều giới hạn trong ngành công nghệ cao. Họ cũng nhấn mạnh rằng các công ty áp dụng các công cụ AI như vậy không phải lúc nào cũng nhằm mục đích trực tiếp thay thế nhân viên hiện có.

Ông Greg Daco, nhà kinh tế trưởng tại EY-Parthenon, nói với CBS News rằng nhiều thông báo sa thải được cho là liên quan đến sự phổ biến ngày càng tăng của các ứng dụng AI. Những sáng kiến ​​này nhằm mục đích cắt giảm chi phí lao động. Mặc dù đầu tư của các công ty vào AI đang tăng nhanh, ông không hoàn toàn tin rằng đây là tình huống thay thế – nơi tài năng bị thay thế trực tiếp bởi công nghệ.

Một số nhà kinh tế khác tin rằng tác động của AI lên thị trường lao động ít thể hiện ở việc sa thải hàng loạt mà chủ yếu thể hiện ở nhu cầu tuyển dụng yếu. Một số công ty đang giảm tốc độ tuyển dụng để đánh giá xem AI sẽ thay đổi nhu cầu nhân sự của họ như thế nào. Xu hướng này có thể dẫn đến những thách thức việc làm nghiêm trọng hơn đối với người trẻ và những người tìm việc ở vị trí cấp thấp.

Nói cách khác, một số công ty có thể không sa thải nhân viên, nhưng họ cũng không tạo ra việc làm mới. Nhân viên mới vào nghề đang phải đối mặt với nhiều khó khăn. Nhu cầu tuyển dụng yếu thường ít được chú ý hơn so với việc sa thải vì các công ty hiếm khi công bố những quyết định như vậy.

Nghiên cứu của Goldman Sachs cho thấy trong năm qua, sự phát triển mạnh mẽ của AI đã dẫn đến việc giảm khoảng 16.000 việc làm mới mỗi tháng, dẫn đến tỷ lệ thất nghiệp tăng 0,1%.

Ông Daniel Keum, phó giáo sư quản lý tại Trường Kinh doanh Columbia, đã nói với CBS News rằng cuối cùng AI dường như đang có tác động đến thị trường lao động, nhưng tác động này thực chất không đạt được chủ yếu thông qua việc gia tăng sa thải. Cơ chế truyền dẫn chính của nó thường là thông qua việc giảm tuyển dụng – đặc biệt là đối với các vị trí cấp thấp.

Các chuyên gia chỉ ra rằng nhân viên trẻ tuổi có thể phải đối mặt với những thách thức đặc biệt nghiêm trọng vì các vị trí cấp thấp thường dễ bị thay thế bởi tự động hóa hơn so với các vị trí cấp cao.

Ông Keum nói thêm, tác động chính của AI sẽ được thể hiện ở việc các công ty giảm tuyển dụng nhân viên cấp dưới. Nhân viên cấp cao khó thay thế hơn nhiều. Hơn nữa, AI có thể định hình lại các yêu cầu công việc, tạo ra các vị trí hoàn toàn mới. Các kỹ năng cần thiết cho những vị trí mới này có thể không phù hợp với các kỹ năng hiện có của những người lao động mất việc do tự động hóa.

Ông Ken Matos, một nhà tâm lý học tổ chức và giám đốc phân tích tại nền tảng tuyển dụng HiBob, cho biết những nhân viên bị sa thải có thể không thể nhanh chóng tiếp quản các công việc mới tiếp theo vì chức năng của các vị trí mới và cũ khác nhau đáng kể. Tuy nhiên, ông dự đoán hoạt động tuyển dụng sẽ phục hồi khi các công ty hoàn thành các khoản đầu tư đáng kể vào AI.

Ông Matos nói, hiện tại, các công ty đang chuyển nguồn vốn trước đây được sử dụng cho chi tiêu nhân sự sang lĩnh vực công nghệ (lĩnh vực AI). Hy vọng rằng, một khi công nghệ được triển khai, các khoản đầu tư vào nguồn nhân lực sẽ được tái đầu tư.

Theo ông Daco, hiện tại chỉ có khoảng 10% công ty sử dụng AI để sản xuất hàng hóa hoặc cung cấp dịch vụ. Trong số đó, chỉ một phần nhỏ thực sự sử dụng công nghệ này để thay thế nhân viên. Kỹ sư phần mềm của Google và thành viên công đoàn Alphabet, ông Dan Freedman, tin rằng có mối liên hệ nào đó giữa sự gia tăng sa thải gần đây và việc các công ty áp dụng AI. Tuy nhiên, ông cũng không tin công nghệ này đang trực tiếp thay thế nhân viên con người theo tỷ lệ 1:1.