Mỹ mở điều tra theo Điều khoản 301 đối với Việt Nam, vấn đề sở hữu trí tuệ trở thành tâm điểm

Chính quyền Trump hôm thứ Sáu (29/5) thông báo mở cuộc điều tra về các chính sách và hoạt động thực thi bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ của Việt Nam với cáo buộc có dấu hiệu thực hiện các hành vi thương mại không công bằng.

Khởi động điều tra theo Điều khoản 301

Hôm thứ Sáu, Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) thông báo trong một tuyên bố rằng họ sẽ khởi động cuộc điều tra theo Điều khoản 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974 đối với Việt Nam.

Cuộc điều tra sẽ xem xét liệu các hành vi, chính sách và biện pháp thực thi liên quan đến bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ của Việt Nam có cấu thành hành vi không hợp lý hoặc mang tính phân biệt đối xử hay không, đồng thời đánh giá mức độ ảnh hưởng của các biện pháp này đối với hoạt động thương mại của Mỹ.

Ngày 30/4 năm nay, Việt Nam đã bị USTR đưa vào danh sách các quốc gia “ưu tiên điều tra” vì “chưa giải quyết được những quan ngại kéo dài liên quan đến việc bảo vệ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ”.

Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer cho biết trong tuyên bố: “Mặc dù Việt Nam trong những năm gần đây đã thực hiện một số biện pháp nhằm giải quyết các quan ngại về sở hữu trí tuệ, nhưng các hành vi xâm phạm vẫn tiếp tục làm suy giảm năng lực cạnh tranh của các nhà sáng tạo và nhà phát minh Mỹ”.

Thông báo nêu rõ: “Chúng tôi cần thấy Việt Nam giải quyết những vấn đề tồn tại lâu dài này một cách liên tục và có khả năng ngăn chặn các hành vi vi phạm quyền sở hữu trí tuệ trong tương lai, bao gồm một loạt vấn đề liên quan đến thực thi quyền sở hữu trí tuệ. Sau khi cuộc điều tra hoàn tất, Đại sứ Greer sẽ tham khảo ý kiến Tổng thống Trump để quyết định các biện pháp ứng phó cần thiết (nếu có)”.

USTR cũng cho biết đã mở cổng tiếp nhận ý kiến công chúng về vấn đề này và thời hạn gửi ý kiến kéo dài đến ngày 2/7.

Hoạt động thực thi bị cho là chưa đủ mạnh

Trong nhiệm kỳ đầu tiên của Tổng thống Trump, USTR từng tiến hành điều tra Trung Quốc theo Điều khoản 301 liên quan đến các hành vi vi phạm sở hữu trí tuệ và ép buộc chuyển giao công nghệ. Kết quả điều tra đã dẫn đến việc Mỹ áp thuế 25% đối với lượng hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc trị giá hàng trăm tỷ USD mỗi năm.

Theo Reuters, ông Leif Schneider, Giám đốc Văn phòng Việt Nam của hãng luật quốc tế Luther, nhận định rằng trong thập kỷ qua Việt Nam đã đạt được “những tiến bộ đáng kể trong việc hiện đại hóa khung pháp lý về sở hữu trí tuệ”.

Tuy nhiên, ông cho rằng: “Vấn đề cốt lõi chưa bao giờ nằm ở luật pháp mà nằm ở khâu thực thi. Hoạt động xử lý hành chính vẫn thiếu đồng bộ, các hình phạt thường không đủ sức răn đe, trong khi các hành vi vi phạm trên môi trường trực tuyến tiếp tục vượt quá khả năng giám sát của cơ quan chức năng”.

Trong tuần này, tại một khu chợ đầu mối lớn ở Hà Nội vẫn có thể dễ dàng bắt gặp các sản phẩm bị cho là hàng nhái hoặc hàng giả, mặc dù Chính phủ Việt Nam đã triển khai chiến dịch truy quét từ đầu tháng.

Bên cạnh đó, một số trang web phát trực tuyến hoạt động từ Việt Nam vẫn tiếp tục cung cấp các nội dung vi phạm bản quyền.

Mỹ hiện là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam.

Năm ngoái, sau khi chính quyền Trump tuyên bố áp thuế 46% đối với hàng hóa nhập khẩu từ Việt Nam (sau đó giảm xuống còn 10%), giới chức Việt Nam cũng đã tiến hành một chiến dịch tương tự nhằm xử lý các hành vi vi phạm bản quyền và hàng giả.

Bối cảnh pháp lý

Thông báo của USTR cho biết Điều khoản 301 trong Đạo luật Thương mại năm 1974 (đã được sửa đổi) được xây dựng nhằm xử lý các hành vi thương mại không công bằng của nước ngoài có ảnh hưởng tiêu cực đến hoạt động kinh doanh của Mỹ.

Theo Điều 182(b) của đạo luật này, một quốc gia có thể bị đưa vào danh sách “ưu tiên điều tra” nếu các hành vi, chính sách hoặc biện pháp của nước đó bị đánh giá là nghiêm trọng hoặc gây tác động tiêu cực lớn nhất đối với các sản phẩm của Mỹ.

Tuy nhiên, ngoại lệ có thể được áp dụng nếu quốc gia đó đang tham gia các cuộc đàm phán thiện chí hoặc đạt được tiến triển đáng kể trong các cuộc thương lượng song phương hoặc đa phương nhằm bảo đảm việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ một cách đầy đủ và hiệu quả, đồng thời tạo điều kiện tiếp cận thị trường công bằng cho các chủ thể phụ thuộc vào quyền sở hữu trí tuệ.

Điều 302 quy định rằng sau khi một quốc gia bị chỉ định là “ưu tiên điều tra”, Đại diện Thương mại Mỹ phải quyết định trong vòng 30 ngày liệu có chính thức mở cuộc điều tra về các hành vi thương mại không công bằng của quốc gia đó hay không.

Việt Nam lên tiếng

Hôm 30/5, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Việt Nam Phạm Thu Hằng cho biết: “Quan điểm, nỗ lực và kết quả của Việt Nam trong lĩnh vực bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ đã được nêu rõ trong các phát biểu ngày 1/5 và 14/5 vừa qua. Tăng cường bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ là chủ trương nhất quán của Việt Nam nhằm xây dựng môi trường đầu tư, kinh doanh minh bạch, lành mạnh, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và thực hiện đầy đủ các cam kết quốc tế”.

Bà Phạm Thu Hằng cung cấp thêm thông tin: “Thời gian qua, hai bên (Mỹ – Việt Nam) đã duy trì trao đổi chặt chẽ về vấn đề này. Phía Mỹ ghi nhận tích cực chủ trương cũng như những bước đi, biện pháp của Việt Nam”.

Bà khẳng định: “Chúng tôi sẵn sàng tiếp tục tham vấn, chia sẻ thông tin và làm rõ các chính sách, quy định cũng như các biện pháp đang và sẽ triển khai, đồng thời đề nghị phía Mỹ đánh giá khách quan, công bằng, ghi nhận đầy đủ những nỗ lực và kết quả thực chất của Việt Nam, trên tinh thần hợp tác, xây dựng, phù hợp với quan hệ Đối tác chiến lược toàn diện Việt Nam – Mỹ vì lợi ích của người dân, doanh nghiệp nói riêng và của hai nước nói chung”.

Hôm 5/5, Thủ tướng Chính phủ Việt Nam đã có Công điện số 38/CĐ-TTg tập trung chỉ đạo xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Sau đó, hôm 14/5, bà Hằng cho biết Việt Nam kiên quyết xử lý nghiêm mọi hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Bà cho biết: “Điều này thể hiện chủ trương nhất quán của Việt Nam trong việc tăng cường bảo hộ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ, gắn với yêu cầu phát triển bền vững, xây dựng môi trường đầu tư, kinh doanh minh bạch, an toàn và thực hiện hiệu quả các cam kết quốc tế”.