Tài liệu nội bộ EU: Cần thêm đất hiếm, vonfram Việt Nam để giảm phụ thuộc Trung Quốc

Liên minh châu Âu (EU) muốn có thêm đất hiếm, vonfram và các khoáng sản quan trọng khác từ Việt Nam để giảm phụ thuộc vào Trung Quốc, theo các tài liệu nội bộ mà Reuters xem được.

Một báo cáo do Phái đoàn EU tại Hà Nội soạn viết rằng, khi châu Âu cần tái vũ trang và giảm rủi ro càng nhanh càng tốt, EU “không thể bỏ qua Việt Nam như một nhà cung cấp tiềm năng về nguyên liệu thô quan trọng”. Lý do là Việt Nam có trữ lượng dồi dào, nhất là đất hiếm và vonfram.

Ngoài vonfram và đất hiếm, Việt Nam còn có trữ lượng lớn antimon, bismuth và bauxite, loại quặng có thể thu hồi gali dưới dạng sản phẩm phụ. Đến nay, Việt Nam xuất sang EU chủ yếu là vonfram và antimon. Cả hai đều được dùng trong quốc phòng, kể cả trong đạn dược và chất nổ.

Báo cáo cùng một phụ lục đề tháng 6/2026 khuyến nghị EU hỗ trợ tài chính cho ngành khai khoáng và chế biến của Việt Nam, nhằm “duy trì và mở rộng khả năng tiếp cận hiện có, nhất là với vonfram, bismuth, antimon và titan”.

Reuters lần đầu đưa tin về các tài liệu này hôm thứ Tư (14/10).

Các tài liệu nhấn mạnh EU cần gắn kết chặt hơn với Việt Nam để “có thêm một lựa chọn thay thế cho Trung Quốc”, nước sản xuất khoáng sản quan trọng lớn nhất thế giới. Nhu cầu này càng rõ sau khi các biện pháp hạn chế xuất khẩu của Bắc Kinh năm ngoái “làm gián đoạn chuỗi cung ứng châu Âu”.

Nhật Bản cũng đã chuyển hướng. Hãng Mitsubishi Materials năm nay bắt đầu nhập vonfram quy mô lớn từ Việt Nam, sau khi Đảng Cộng sản Trung Quốc hạn chế xuất khẩu vonfram cùng 4 kim loại khác từ tháng 2/2025, Epoch Times dẫn Nikkei đưa tin hôm Chủ nhật (11/10). Trong 8 tháng đầu năm, Trung Quốc chỉ còn chiếm 13% lượng vonfram Nhật Bản nhập khẩu, giảm từ mức 47% cùng kỳ năm 2024. Tỷ trọng của Việt Nam tăng lên 20%, gấp 4 lần cùng kỳ.

Ủy ban châu Âu: Đang đánh giá khả năng hợp tác

Một trong các tài liệu đề nghị các cơ quan EU chuẩn bị những kết quả cụ thể cho chuyến thăm Brussels của ông Tô Lâm, lãnh đạo Việt Nam. Chuyến thăm này chưa được công bố chính thức.

Trong tuần này, lãnh đạo các nước EU dự kiến họp Hội đồng châu Âu để bàn kế hoạch giảm phụ thuộc vào hàng hóa và nguyên liệu thô của Trung Quốc, cùng với việc bảo đảm nguồn cung thay thế cho các tài nguyên quan trọng.

“Ủy ban châu Âu đang đánh giá khả năng hợp tác cụ thể với Việt Nam trong lĩnh vực nguyên liệu thô quan trọng”, một người phát ngôn của cơ quan hành pháp EU nói khi được hỏi về tài liệu và chuyến thăm của ông Tô Lâm.

Bộ Ngoại giao Việt Nam không trả lời yêu cầu bình luận. Phái đoàn EU tại Hà Nội từ chối bình luận.

Việt Nam hiện chưa nằm trong số 16 đối tác chiến lược của EU về nguyên liệu thô. Tuần trước, Brussels đã đưa Việt Nam ra khỏi danh sách đen các thiên đường thuế.

Về phía mình, Hà Nội thúc giục các nước EU phê chuẩn hiệp định bảo hộ đầu tư ký năm 2019, hiện vẫn bị một số nước, trong đó có Pháp, ngăn lại. Việt Nam cũng đề nghị EU gỡ cảnh báo “thẻ vàng” đối với nghề cá.

Lo cạnh tranh từ các nước đối tác

Các tài liệu coi sự cạnh tranh ngày càng tăng từ các nước đối tác là mối đe dọa tiềm tàng với nguồn cung của EU.

Một tài liệu nhắc lại việc các bên đến từ Úc, Mỹ và Canada năm ngoái tìm cách mua cổ phần chi phối khu liên hợp vonfram lớn nhất Việt Nam, do Masan High-Tech Materials sở hữu, nhưng không thành. Tài liệu viết rằng kế hoạch này “không phải không có rủi ro đối với nguồn cung hiện có cho EU”.

Khu liên hợp này gồm một mỏ và một nhà máy tinh luyện, là nguồn cung vonfram chủ chốt cho châu Âu, nhất là Đức. Năm ngoái, xuất khẩu từ khu này giảm mạnh vì vướng thủ tục hành chính, trong lúc giá vonfram tăng vọt.

Masan High-Tech từ chối bình luận. Tháng trước, công ty đã bán 4,99% cổ phần cho Elmet Group, nhà cung cấp vonfram cho kho dự trữ quốc phòng của Mỹ.

Một sáng kiến khác mà tài liệu cho là “có nguy cơ khiến EU bị bỏ lại phía sau” là dự án của hãng Lynas Rare Earths (Úc) và LS Eco Energy (Hàn Quốc), sản xuất kim loại đất hiếm tại Việt Nam từ nguyên liệu nhập khẩu.

Văn bản đề nghị EU hỗ trợ ngành chế biến của Việt Nam, lĩnh vực được đánh giá ít nhạy cảm về chính trị hơn khai mỏ. Các công cụ được đề xuất gồm khoản vay, viện trợ không hoàn lại, hỗ trợ kỹ thuật và bảo hiểm tín dụng xuất khẩu cho các dự án khoáng sản, kể cả việc lập bản đồ tài nguyên chính xác hơn.

Tài liệu cũng cảnh báo những rủi ro khi đầu tư vào khoáng sản quan trọng của Việt Nam: thiếu minh bạch về vai trò của Trung Quốc, rào cản pháp lý và chính trị, cùng “chủ nghĩa dân tộc kinh tế” thể hiện qua yêu cầu chuyển giao công nghệ.