12 yếu tố khiến bạn dễ bị muỗi đốt

Nếu muỗi dường như lúc nào cũng tìm đến bạn trước tiên, đó không phải là do xui xẻo mà là do các yếu tố sinh học. Trong hơn một thập niên qua, các nhà khoa học đã tìm cách lý giải vì sao một số người luôn là “mục tiêu” của muỗi, trong khi những người khác lại gần như không bị chúng để ý. Câu trả lời hoàn toàn không nằm ở quan niệm về “máu ngọt”.

Mặc dù quan niệm phổ biến về “máu ngọt” vẫn chưa được các bằng chứng khoa học chứng minh một cách thuyết phục, các nghiên cứu gần đây đang dần làm sáng tỏ những tín hiệu sinh học cụ thể mà muỗi sử dụng để lựa chọn đối tượng đốt, cũng như những biện pháp con người có thể áp dụng để giảm nguy cơ bị muỗi đốt.

Cách muỗi tìm con người

“Chúng giống như những ma cà rồng tí hon”, ông Jeff Riffell, nhà sinh học và là Giáo sư tại Đại học Washington, chia sẻ với The Epoch Times.

Cũng như ma cà rồng, muỗi không lựa chọn mục tiêu một cách ngẫu nhiên.

Chiến lược săn tìm vật chủ của chúng bắt đầu bằng việc “đánh hơi” con người từ chỉ một hơi thở. Theo ông Riffell, mỗi lần con người thở ra giống như một ngọn hải đăng dẫn đường cho muỗi.

Ông nói: “Mùi là tín hiệu thu hút từ khoảng cách xa. Carbon dioxide là tín hiệu từ xa giúp chúng nhận biết rằng: ‘Có người ở quanh đây’. Chúng có thể phát hiện khí này từ khoảng cách khoảng 100 mét”.

Tuy nhiên, việc xác định có một động vật máu nóng ở gần mới chỉ là bước đầu. Để lựa chọn một người cụ thể, muỗi sử dụng cơ chế định vị dựa trên nhiều giác quan. Một nghiên cứu công bố trên Cell (Tập san Tế bào) năm 2014 cho thấy muỗi phản ứng với sự kết hợp của nhiều tín hiệu, bao gồm carbon dioxide, mùi cơ thể và thân nhiệt; các yếu tố này phối hợp với nhau để định hướng hành vi tìm kiếm vật chủ. Các nhà nghiên cứu đã tạo ra những con muỗi biến đổi gen không còn khả năng phát hiện ra carbon dioxide và nhận thấy rằng, mặc dù sức hấp dẫn của con người đối với chúng giảm đi, nhưng không hoàn toàn biến mất.

Khi đến gần mục tiêu, muỗi tiếp tục huy động thêm nhiều giác quan khác.

“Sau đó, chúng sẽ sử dụng nhiều tín hiệu khác nhau để xác định chính xác vị trí của bạn”, ông Riffell cho biết. “Chúng không chỉ dựa vào khứu giác mà còn sử dụng thị giác để tìm bạn. Đồng thời, chúng cũng có khả năng cảm nhận nhiệt”.

Ở khoảng cách gần, mùi da trở thành yếu tố quyết định. Mùi này được tạo nên từ hỗn hợp các hợp chất hóa học do da tiết ra và cuối cùng sẽ quyết định liệu bạn có trở thành mục tiêu của muỗi hay không. Con người không thể nhận biết mùi này, nhưng đối với muỗi, làn da của chúng ta phát ra một mùi đặc trưng và rất hấp dẫn, báo hiệu rằng “bữa ăn” đã sẵn sàng.

Ông Riffell nói: “Yếu tố thực sự quyết định sức hấp dẫn đối với muỗi chính là mùi da. Chúng bắt đầu nhận biết bạn thông qua mùi phát ra từ làn da”.

Đây cũng là thời điểm dễ dàng nhận ra ai là “nam châm hút muỗi” trong một nhóm người.

“Nếu bạn còn phải băn khoăn liệu mình có phải là người đặc biệt thu hút muỗi hay không, thì rất có thể bạn không phải”, ông Riffell nói.

Điều gì khiến một số người đặc biệt thu hút muỗi?

Các hợp chất hóa học có nguồn gốc từ da được xem là một trong những nguyên nhân chính khiến muỗi “ưa thích” một số người hơn những người khác. Một nghiên cứu công bố trên Cell (Tập san Tế bào) năm 2022 và một nghiên cứu khác đăng trên Current Biology (Tập san Sinh học Hiện đại) năm 2023 cho thấy có những người luôn thu hút muỗi nhiều hơn người khác. Các nghiên cứu này cũng phát hiện mức độ hấp dẫn đó có liên quan đến nồng độ axit cacboxylic trên bề mặt da cao hơn.

Axit cacboxylic là các phân tử được tạo ra khi vi khuẩn trên da phân hủy những hợp chất có trong mồ hôi và bã nhờn.

“Điều đã được xác định rõ là những người đặc biệt thu hút muỗi thường thải ra lượng axit cacboxylic cao hơn. Tuy nhiên, hiện vẫn chưa xác định được chính xác những loại axit cacboxylic nào đóng vai trò quyết định trong việc kích thích phản ứng của muỗi”, ông Riffell cho biết.

Theo ông, hai người đều có thể đặc biệt thu hút muỗi và cùng có nồng độ axit cacboxylic trên da ở mức cao, nhưng thành phần của các hợp chất cụ thể trong nhóm axit cacboxylic ở mỗi người lại không giống nhau. 

Nghiên cứu cũng cho thấy những khác biệt này duy trì ổn định theo thời gian.

“Mùi cơ thể của mỗi người có tính ổn định đáng kể theo thời gian”, ông nói.

Tuy nhiên, axit cacboxylic chỉ là một phần trong “bức tranh” phức tạp về mùi cơ thể. Một nghiên cứu tổng quan được công bố trên Frontiers in Microbiology (Tập san Những nghiên cứu tiên phong về Vi sinh học) năm 2020 cho thấy muỗi bị thu hút mạnh mẽ từ các tín hiệu mùi do hệ vi sinh vật trên da tạo ra. Các vi sinh vật này chuyển hóa những hợp chất trên da thành các chất hóa học có thành phần khác nhau ở mỗi người.

“Trên da của chúng ta tồn tại một hệ vi sinh vật đa dạng, bao gồm nhiều loài vi khuẩn và nấm”, Katie Costanzo, Phó Hiệu trưởng kiêm Giám đốc Chương trình Khoa học Môi trường tại Đại học Canisius, chia sẻ với The Epoch Times qua email. “Các vi sinh vật này chuyển hóa những hợp chất do da tiết ra, tạo thành các hợp chất thứ cấp phát tán vào không khí và được muỗi phát hiện”.

Hệ sinh thái vi sinh vật vô hình trên da mỗi người được hình thành và thay đổi theo thời gian dưới tác động của môi trường sống, lối sống và các yếu tố sinh học.

“Theo nhiều khía cạnh, hệ vi sinh vật của mỗi người phản ánh những nơi họ từng sinh sống cũng như những trải nghiệm mà họ đã trải qua”, bà Costanzo cho biết.

Sau cùng, việc một người có thu hút muỗi hay không là kết quả của nhiều tín hiệu sinh học cùng tác động, chứ không phụ thuộc vào một yếu tố đơn lẻ. Ở một số người, nhiều yếu tố này kết hợp với nhau, tạo nên điều kiện lý tưởng khiến họ đặc biệt hấp dẫn đối với muỗi.

“Một số người vốn có nhiệt độ cơ thể cao hơn, thở ra nhiều carbon dioxide hơn hoặc thải ra lượng lớn hơn các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi nhất định, khiến họ trở nên hấp dẫn muỗi hơn”, bà Costanzo cho biết.

Những yếu tố khác có thể ảnh hưởng đến sức hút đối với muỗi

Mặc dù mùi cơ thể và thành phần hóa học của da là những yếu tố quyết định chính nhưng vẫn còn một số yếu tố khác có thể làm tăng khả năng thu hút muỗi.

“Bản thân thực phẩm và đồ uống chúng ta tiêu thụ có thể làm thay đổi thành phần hóa học của cơ thể, từ đó ảnh hưởng đến các hợp chất được giải phóng qua da và hơi thở”, bà Costanzo cho biết.

Một số bằng chứng cho thấy muỗi có xu hướng tìm đến người uống bia trong các buổi tiệc nướng ngoài trời. Một nghiên cứu công bố trên Tập san PLOS One năm 2010 phát hiện ra rằng việc uống bia làm tăng khả năng thu hút muỗi cũng như khiến muỗi bay về phía mùi cơ thể của người uống, mặc dù nồng độ carbon dioxide trong hơi thở và nhiệt độ cơ thể không thay đổi.

Ông Riffell cho biết: “Khi uống rượu bia, lưu lượng máu trong cơ thể sẽ tăng lên. Bạn cũng có thể đổ nhiều mồ hôi hơn”.

Tuy nhiên, những hiểu biết hiện nay về tác động của rượu đối với khả năng thu hút muỗi chủ yếu mới chỉ giới hạn ở bia; vẫn chưa có nhiều nghiên cứu đánh giá liệu rượu vang hoặc các loại đồ uống có cồn mạnh khác có tạo ra tác động tương tự hay không.

Một số bằng chứng cũng cho thấy việc ăn một số loại thực phẩm nhất định, chẳng hạn như chuối, có thể làm tăng sức hấp dẫn đối với muỗi. Một nghiên cứu công bố trên Insects (Tập san Côn trùng) năm 2018 cho thấy, trong các thí nghiệm có đối chứng, những người ăn chuối thu hút muỗi truyền bệnh sốt rét nhiều hơn, trong khi việc ăn nho không tạo ra ảnh hưởng tương tự. Kết quả này được ghi nhận nhất quán ở nhiều loài muỗi và lặp lại qua nhiều lần thử nghiệm.

“Ăn chuối có thể làm tăng khả năng thu hút muỗi, nhiều khả năng do các sản phẩm chuyển hóa mà cơ thể tạo ra sau khi tiêu hóa”, bà Costanzo cho biết.

Mang thai cũng là một yếu tố đã được chứng minh có liên quan đến việc thu hút muỗi. Các nghiên cứu cho thấy phụ nữ mang thai hấp dẫn muỗi gấp hai lần so với phụ nữ không mang thai.

“Nội tiết tố đóng vai trò quan trọng trong việc điều hòa hoạt động của tuyến mồ hôi, quá trình tiết bã nhờn cũng như sự cân bằng của hệ vi khuẩn vốn tồn tại tự nhiên trên da”, bác sĩ Annette Czernik, bác sĩ da liễu được chứng nhận hành nghề, chia sẻ với The Epoch Times qua email.

Có thể khiến bản thân bớt thu hút muỗi không?

Những người dễ bị muỗi đốt không thể thay đổi hoàn toàn mùi cơ thể tự nhiên của mình.

“Bạn không thể thay đổi hoàn toàn đặc điểm hóa học tự nhiên của cơ thể”, bác sĩ Czernik cho biết.

Tuy nhiên, vẫn có một số phương pháp giúp bạn trở nên khó bị muỗi phát hiện hơn.

• DEET: Ông Riffell cho biết: “Tôi biết nhiều người không thực sự thích DEET, nhưng đây là biện pháp hiệu quả nhất và có thể nói cũng là an toàn nhất để phòng tránh muỗi đốt. DEET đã được nghiên cứu trong suốt 70 năm qua và đến nay vẫn là chất xua muỗi hiệu quả nhất. Khi sử dụng DEET, bạn gần như trở nên ‘vô hình’ đối với muỗi. Chất này cũng được đánh giá là an toàn khi sử dụng trong thai kỳ”.
• Quần áo xử lý bằng permethrin: Muỗi rất nhạy cảm với permethrin và sẽ chết khi tiếp xúc với hoạt chất này.
• Che kín vùng da hở: Hãy che phủ những vùng da để lộ bằng quần áo hoặc sử dụng thuốc xua muỗi, đặc biệt là ở bàn chân và mắt cá chân, những vị trí thường phát ra mùi cơ thể rõ hơn và dễ thu hút muỗi.
• Tinh dầu sả và bạch đàn: Đây là những chất xua muỗi có nguồn gốc tự nhiên và vẫn mang lại hiệu quả, nhưng thời gian tác dụng ngắn hơn so với DEET.
• Mặc quần áo màu sáng: Muỗi có xu hướng bị thu hút bởi quần áo màu tối.
• Sử dụng quạt: Ông Riffell cho biết: “Muỗi không thích luồng gió. Khả năng bay của chúng tương đối kém”.
• Đập muỗi: Ông Riffell nói: “Nếu có người cố đập chúng, chúng sẽ bay sang tìm người khác không đập mình. Muỗi có khả năng học hỏi. Chúng có thể điều chỉnh phản ứng của mình khá linh hoạt để thích nghi với từng tình huống”.
• Sử dụng các sản phẩm chăm sóc da không mùi: Các loại xà phòng và nước hoa có mùi hương đậm có thể làm thay đổi mùi cơ thể theo hướng khiến bạn thu hút muỗi hơn hoặc ít thu hút muỗi hơn.
• Loại bỏ nước đọng: Xô, máng xối, đĩa lót chậu cây và các vật dụng chứa nước đọng đều có thể trở thành nơi muỗi sinh sản. Hãy thường xuyên đổ bỏ nước đọng hoặc sử dụng các chế phẩm diệt loăng quăng tại những vị trí không thể loại bỏ nguồn nước.

Trong tương lai, khoa học có thể mang đến những giải pháp mới dành cho những người đặc biệt thu hút muỗi. Một số nhà nghiên cứu đang phát triển các loại kem bôi có khả năng điều chỉnh hệ vi sinh vật trên da, từ đó làm thay đổi những mùi mà muỗi sử dụng để nhận diện con người. Một số nhóm nghiên cứu khác đang thử nghiệm việc loại bỏ các gen liên quan đến khứu giác của muỗi, với mục tiêu tạo ra những con muỗi không còn khả năng phát hiện con người.

Tuy nhiên, cho đến khi những giải pháp này trở thành hiện thực, cách tốt nhất vẫn là áp dụng các phương pháp giúp bạn ít bị muỗi phát hiện nhất có thể.