Các phương pháp chữa say nắng hiệu quả và thực phẩm giải nhiệt cho ngày hè oi bức

Bác sĩ Trần Quân Như, Giám đốc Phòng khám Đông y Kinh Hoà tại Đài Loan chia sẻ về các phương pháp phòng ngừa, điều trị say nắng, cũng như các loại thực phẩm giúp làm mát cơ thể hiệu quả.

• Say nóng, say nắng: Nhận biết sớm để tránh biến chứng nguy hiểm

Khi tiếp xúc với nhiệt độ quá cao, thân nhiệt sẽ tăng lên nhanh chóng. Khi cơ chế bài tiết mồ hôi tự nhiên của cơ thể gặp trục trặc và không thể tự làm mát sẽ dẫn đến say nắng. Nếu không được cấp cứu kịp thời, biến chứng này có thể dẫn đến tàn tật vĩnh viễn hoặc thậm chí là tử vong.

Các giai đoạn tiến triển của say nắng: Triệu chứng và Nguyên nhân

Theo bác sĩ Trần, tình trạng say nắng tiến triển qua ba giai đoạn từ nhẹ đến nặng:

Chuột rút do nhiệt

• • Triệu chứng: Tình trạng co thắt cơ không tự chủ gây đau đớn, kéo dài từ một đến ba phút. Các vùng cơ thường bị ảnh hưởng bao gồm đùi, bắp chân, cánh tay và bụng, tạo cảm giác căng cơ hoặc co thắt dữ dội.
  • Nguyên nhân: Hoạt động thể chất kéo dài trong môi trường nóng ẩm nhưng không bổ sung đủ nước, dẫn đến đổ quá nhiều mồ hôi, gây mất cân bằng và thiếu hụt điện giải, từ đó kích hoạt các cơn chuột rút.

Ngất xỉu do nhiệt

• • Triệu chứng: Chóng mặt, buồn nôn và mất ý thức tạm thời.
  • Nguyên nhân: Đứng quá lâu trong môi trường nắng nóng. Để điều hòa thân nhiệt, các mạch máu gần da sẽ giãn ra để tỏa nhiệt, làm phân phối lại lượng máu trong cơ thể. Quá trình này có thể khiến một lượng máu lớn tích tụ ở các chi, làm giảm lưu lượng máu lên não và gây ngất xỉu.

Kiệt sức do nhiệt

• • Triệu chứng: Đổ mồ hôi đầm đìa, mệt mỏi, suy nhược toàn thân và thở dốc.
  • Nguyên nhân: Đổ mồ hôi quá nhiều mà không được bù đắp đủ nước hoặc chất điện giải. Nếu không được xử lý kịp thời, tình trạng này có thể dẫn đến suy tuần hoàn.

Phân loại say nắng theo Y học Cổ truyền

Bác sĩ Trần cho biết, dưới góc nhìn của Y học Cổ truyền, say nắng được chia làm hai loại với các nguyên nhân khác nhau.

Dù nguyên nhân có sự khác biệt, bác sĩ Trần lưu ý rằng cả hai loại say nắng đều liên quan đến tình trạng rối loạn chức năng hệ thần kinh trung ương và suy giảm khả năng điều hòa thân nhiệt. Khi nhiệt độ lõi của cơ thể tăng trên 40°C và không thể hạ xuống, các biến chứng nghiêm trọng có thể diễn ra bao gồm sốc, suy đa tạng và tiêu cơ vân (hoại tử cơ).

Âm thử (Say nắng thể Âm)

Loại say nắng này không xuất phát từ việc tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng mặt trời, mà phổ biến hơn ở dân văn phòng – những người dành phần lớn thời gian ở trong nhà. Những người ít khi tiếp xúc với ánh nắng và thường xuyên ở trong môi trường điều hòa có thể bị say nắng khi chuyển sang không gian nóng bức không có máy lạnh.

Những đối tượng có khả năng thích ứng kém với sự thay đổi nhiệt độ và độ ẩm — như người già, người thừa cân, trẻ sơ sinh, phụ nữ mang thai và người mắc bệnh mãn tính — là những người đặc biệt dễ bị tổn thương.

Dương thử (Say nắng thể Dương)

Loại say nắng này thường xảy ra sau khi tiếp xúc kéo dài với ánh nắng mặt trời gay gắt mà không bổ sung đủ nước. Tình trạng này rất phổ biến ở những người làm việc trong môi trường nhiệt độ cao, bao gồm quân nhân, người lao động, nông dân, vận động viên và công nhân làm việc trong không gian kín như hầm ngầm hoặc đường ống nước thải.

Các nhóm đối tượng có nguy cơ cao bị say nắng

Theo bác sĩ Trần, các nhóm đối tượng sau đây dễ bị say nắng hơn cả:

• • Người già và trẻ nhỏ: Khả năng vận động thể chất hạn chế làm suy giảm năng lực điều hòa thân nhiệt của cơ thể.
  • Người mắc bệnh mãn tính: Các bệnh lý như tim mạch, tiểu đường và béo phì có thể cản trở quá trình tản nhiệt và làm chậm khả năng tự điều chỉnh nhiệt độ.
  • Phụ nữ mang thai: Nhu cầu về chất lỏng và chất dinh dưỡng tăng cao trong thai kỳ khiến cơ thể trở nên nhạy cảm hơn với nhiệt độ cao.
  • Người làm việc ngoài trời: Công nhân xây dựng, cảnh sát giao thông, nông dân và những người phải làm việc nhiều giờ dưới trời nắng thường quên bổ sung nước đầy đủ.
  • Vận động viên: Hoạt động thể chất cường độ cao trong điều kiện nắng nóng sinh ra lượng nhiệt dư thừa lớn trong cơ thể, làm tăng nguy cơ say nắng.
  • Người chưa quen với khí hậu nóng: Khách du lịch hoặc những người mới chuyển đến các vùng nhiệt đới có thể gặp khó khăn trong việc thích nghi với nhiệt độ cao.
  • Người uống rượu bia hoặc dùng một số loại thuốc: Rượu bia và một số loại thuốc có thể ảnh hưởng đến khả năng điều hòa thân nhiệt của cơ thể.

Các phương pháp hạ nhiệt và xử lý say nắng hiệu quả

Nếu xuất hiện các dấu hiệu say nắng, bác sĩ Trần khuyến nghị áp dụng các phương pháp sau để hạ thân nhiệt và giảm triệu chứng:

Ngâm người trong nước mát

Ngâm mình trong nước mát hoặc tắm vòi hoa sen nước mát có thể giúp giảm nhiệt độ bề mặt da, từ đó làm giảm nhiệt độ lõi của cơ thể. Tuy nhiên, nếu người bệnh quá yếu hoặc đang bị co thắt cơ (chuột rút), đừng ép họ di chuyển mà hãy sử dụng các biện pháp làm mát khác.

Làm mát bằng nước và không khí

Sau khi cởi bỏ bớt quần áo thừa, hãy lau nhẹ nước mát lên khắp cơ thể và dùng quạt máy hoặc quạt tay để tăng tốc độ tản nhiệt.

Chườm đá

Chườm các túi đá vào những vùng có các mạch máu lớn chạy gần sát da như nách, cổ, sau khoeo chân và cổ tay.

Bổ sung nước

Uống nhiều nước, vì việc đi tiểu sẽ giúp cơ thể bài tiết bớt lượng nhiệt dư thừa ra ngoài.

Bấm huyệt

Theo Y học Cổ truyền, kinh lạc là các con đường mà năng lượng (khí) lưu thông trong cơ thể người. Các cơ quan nội tạng được kết nối với bề mặt cơ thể thông qua các đường kinh lạc này. Dọc theo kinh lạc là các vị trí đặc hiệu được gọi là huyệt vị, mỗi huyệt nắm giữ những công năng riêng biệt. Bằng cách kích thích các huyệt vị tương ứng thông qua các kỹ thuật như châm cứu và xoa bóp, chúng ta có thể điều trị các bệnh lý liên quan đến các cơ quan cụ thể.

Việc xoa bóp các huyệt vị cụ thể như Bách Hội, Hợp Cốc và Nội Quan có thể giúp duy trì thần trí tỉnh táo và minh mẫn.

• • Huyệt Bách hội: Kích thích huyệt này giúp làm thanh tỉnh đầu óc và tăng cường sự tỉnh táo.
  • Huyệt Hợp cốc: Giúp làm giảm cảm giác khó chịu và đau đớn.
  • Huyệt Nội quan: Có thể hỗ trợ cải thiện lưu thông máu, từ đó làm dịu các triệu chứng.

Nếu gặp rơi vào trạng thái lơ mơ, mất phương hướng hoặc sắp ngất xỉu, việc ấn vào huyệt Nhân trung có thể giúp họ tỉnh táo trở lại.

Cạo gió (Liệu pháp tăng cường tuần hoàn)

Cạo gió là phương pháp tác động lên da bằng một dụng cụ có cạnh nhẵn mịn nhằm thúc đẩy lưu thông máu, giải tỏa áp lực và giải phóng lượng nhiệt dư thừa ra ngoài cơ thể.

Cách thực hiện cạo gió:

1. 1. Thoa dầu: Sử dụng dầu massage hoặc kem dưỡng để bảo vệ làn da.
   2. Dùng dụng cụ nhẵn mịn: Các dụng cụ bằng ngọc bích, sừng trâu hoặc thanh cạo bằng gốm sứ sẽ mang lại hiệu quả tốt nhất.
   3. Cạo theo một hướng: Giữ dụng cụ ở góc 30–45 độ và dùng lực vừa phải, cạo theo một hướng duy nhất.
   4. Các vùng cần tác động: Tập trung vào vùng lưng, cổ, vai và cánh tay; tránh các vùng có xương nhô lên.
   5. Quan sát phản ứng của da: Các vết đỏ hoặc tím (vết sạm/vết xuất huyết) có thể xuất hiện, chứng tỏ tuần hoàn máu đang được cải thiện.
   6. Uống nước và nghỉ ngơi: Uống một ly nước ấm và dành thời gian nghỉ ngơi để cơ thể phục hồi.

Thực phẩm gia tăng sức khỏe và giải nhiệt cho mùa hè

Để giữ cho cơ thể mát mẻ và hỗ trợ sức khỏe tổng thể trong mùa hè, bác sĩ Trần khuyên bạn nên sử dụng các thực phẩm sau:

Đậu xanh

Canh (chè) đậu xanh là một món giải nhiệt mùa hè vô cùng phổ biến, nổi tiếng với công dụng làm mát và giải độc. 

Cách chế biến: Ninh đậu xanh với nước và tắt bếp ngay trước khi hạt đậu nở bung. Để nguội trước khi uống.

Hạt sen

Không chỉ thơm ngon, hạt sen còn có đặc tính an thần, thư giãn tinh thần và giải nhiệt. Một nghiên cứu tổng quan đã chỉ ra rằng hạt sen có tác dụng chống viêm, chống u và hạ đường huyết, giúp giảm nguy cơ mắc các bệnh mãn tính.

Củ bách hợp

Củ bách hợp thanh nhiệt cơ thể, nhuận phổi và làm dịu cơn ho. Chúng thường được sử dụng trong các món canh và món tráng miệng, mang lại vị ngọt thanh nhẹ và kết cấu mềm mại, tinh tế.

Hoa cúc

Trà hoa cúc có thể giúp chống viêm, sáng mắt, tăng cường sức khỏe của mắt và xua tan cái nóng mùa hè. Một nghiên cứu tổng quan năm 2023 đã nhấn mạnh rằng hoa cúc rất giàu các hợp chất phenolic, có tác dụng điều hòa miễn dịch mạnh mẽ, bảo vệ gan và thận, chống oxy hóa, chống viêm và chống béo phì.

Mướp đắng

Được biết đến với tác dụng lợi tiểu và hạ đường huyết, mướp đắng có thể ăn sống trong các món salad, làm món xào hoặc nấu canh.

Dưa hấu

Dưa hấu chứa hàm lượng nước rất cao, là loại trái cây giải khát tuyệt vời giúp làm mát cơ thể nhanh chóng. Các nghiên cứu còn chỉ ra dưa hấu rất giàu lycopene, citrulline và các hợp chất polyphenolic khác, có thể giúp làm giảm nguy cơ mắc bệnh tim mạch và các bệnh mãn tính khác.

Bạc hà

Dù thưởng thức dưới dạng trà hay kẹo, bạc hà luôn mang lại cảm giác sảng khoái và giúp chống lại cái nóng của mùa hè. Các nghiên cứu đã chứng minh bạc hà có đặc tính làm mát, giảm đau, kháng khuẩn, kháng virus và chống ung thư.

Bí đao

Bí đao giúp tản nhiệt, lợi tiểu và giảm phù nề (sưng tấy). Loại quả này thường xuyên được sử dụng trong các món canh và món xào.

Mộc nhĩ trắng (Nấm tuyết)

Nổi tiếng với đặc tính làm mát và cung cấp nước, mộc nhĩ trắng là thành phần phổ biến trong các món tráng miệng và cực kỳ thích hợp để sử dụng trong mùa hè.

Lá sen

Trà lá sen có đặc tính làm mát, lợi tiểu và thanh nhiệt, rất lý tưởng cho mùa hè. Một nghiên cứu năm 2022 cho thấy lá sen có thể hỗ trợ giảm cân, giảm viêm và hạ huyết áp. Ngoài ra, chiết xuất từ lá sen còn giúp cải thiện lưu lượng máu, giảm độ nhớt của máu và giảm áp lực lên mạch máu, nhờ vậy có lợi cho sức khỏe tim mạch.