Mùa kiến ba khoang: Cách nhận biết sớm, tránh nhầm với zona thần kinh

Vào cuối hè, đầu thu (khoảng tháng 9-11) là thời điểm ghi nhận sự gia tăng số ca viêm da do kiến ba khoang tại nhiều địa phương, đặc biệt là ở các khu chung cư, ký túc xá và khu dân cư gần ruộng lúa, bãi cỏ. Nhiều người bị đau rát và nổi mụn nước do tiếp xúc với kiến ba khoang nhưng lại nhầm với zona thần kinh. Việc nhận biết đúng, rửa sạch vùng da tiếp xúc và tránh tự ý bôi thuốc là những điều người dân cần lưu ý để hạn chế tổn thương.

• Mề đay, chàm, zona: Điều trị các chứng bệnh ngoài da theo mùa bằng Trung y

Tổn thương da do kiến ba khoang

Kiến ba khoang là loài bọ cánh cứng nhỏ, thân thon dài, thường có các khoang màu đỏ cam xen kẽ màu đen. Chúng thường xuất hiện nhiều trong điều kiện nóng ẩm, đặc biệt vào mùa mưa, và có thể bay vào nhà do bị thu hút bởi ánh sáng.

Viêm da do kiến ba khoang không xuất phát từ vết đốt hay vết cắn. Tổn thương xảy ra khi da tiếp xúc với pederin, độc chất có trong dịch cơ thể của kiến ba khoang, thường được giải phóng khi côn trùng bị chà xát hoặc nghiền nát trên da.

Theo Trung tâm Da liễu – Dị ứng, Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, cũng lưu ý rằng dịch chứa pederin khi tiếp xúc với da có thể gây phản ứng viêm da kích ứng. Nếu chất này dính vào mắt, người bệnh còn có nguy cơ tổn thương kết mạc và giác mạc.

Độc chất có thể dính trên tay, quần áo, khăn hoặc chăn màn rồi tiếp xúc với những vùng da khác. Vì vậy, tổn thương đôi khi xuất hiện ở nhiều vị trí, dù người bệnh không nhận thấy mình đã tiếp xúc trực tiếp với côn trùng.

Triệu chứng viêm da do kiến ba khoang

Theo Cục Y tế dự phòng, Bộ Y tế, tổn thương da do kiến ba khoang thường có dạng dát đỏ thành đám hoặc thành vệt, trên nền da hơi cộm có thể xuất hiện mụn nước, mụn mủ nhỏ. Vùng da tổn thương thường là mặt, cổ, ngực, gáy, vai và tay.

Các dấu hiệu thường gặp gồm:

• Da đỏ thành vệt hoặc thành dải: Tổn thương thường có hình dạng dài, không đều, đôi khi giống vết quệt hoặc vết bỏng.
• Cảm giác bỏng rát, châm chích hoặc ngứa: Người bệnh có thể thấy nóng rát rõ rệt tại vùng da tổn thương.
• Xuất hiện mụn nước, mụn mủ hoặc bọng nước: Da có thể sưng đỏ, nổi các mụn nhỏ, sau đó phồng rộp, trợt hoặc loét nếu tổn thương nặng.
• Tổn thương ở vùng da hở: Mặt, cổ, tay, cánh tay và những vùng da không được quần áo che phủ thường dễ bị ảnh hưởng.

Một biểu hiện đáng chú ý là tổn thương đối xứng ở hai vùng da tiếp xúc với nhau, chẳng hạn hai mặt da ở nếp gấp. Trong y văn, hiện tượng này được gọi là kissing lesions.

Triệu chứng có thể xuất hiện sau khoảng 6-12 giờ tiếp xúc, với dát đỏ, phù nề và mụn nước; trường hợp nặng có thể hình thành mụn mủ, bọng nước hoặc loét. Tổn thương thường cải thiện trong khoảng một tuần nhưng có thể để lại dát thâm kéo dài.

Phân biệt viêm da do kiến ba khoang với zona thần kinh

Viêm da do kiến ba khoang và zona thần kinh đều có thể gây đỏ da, đau rát, nổi mụn nước.

Tuy nhiên, theo Khoa Da liễu – Thẩm mỹ da, Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM, zona thường có các mụn nước thành chùm hoặc cụm trên nền da đỏ, tập trung theo vùng phân bố của dây thần kinh ở một bên cơ thể kèm theo triệu chứng đa rõ rệt; còn viêm da do kiến ba khoang thường có mụn nước nhỏ, mụn mủ và tổn thương dạng vệt.

Bệnh viện Nhi Trung ương từng ghi nhận trường hợp trẻ được chẩn đoán zona tại cơ sở y tế ban đầu, nhưng tổn thương tiếp tục xuất hiện ở nhiều vùng da và không cải thiện với thuốc đã sử dụng. Sau khi được khám tại bệnh viện, trẻ được xác định mắc viêm da do kiến ba khoang.

Trường hợp này cho thấy không nên tự chẩn đoán hoặc dùng thuốc điều trị zona chỉ dựa trên biểu hiện nổi mụn nước. Nếu đau rát nhiều, phát ban một bên cơ thể hoặc không rõ nguyên nhân, người bệnh nên khám chuyên khoa da liễu. Đặc biệt, khi tổn thương xuất hiện ở mặt, quanh mắt hoặc tai, cần được đánh giá y tế sớm để tránh bỏ sót biến chứng của zona.

Cần làm gì khi nghi bị kiến ba khoang?

1. Rửa sạch vùng da tiếp xúc

Ngay khi phát hiện kiến ba khoang bò trên da hoặc nghi ngờ đã chà xát côn trùng, cần nhẹ nhàng loại bỏ côn trùng, sau đó rửa vùng da tiếp xúc bằng nhiều nước sạch và xà phòng. Thao tác này giúp loại bỏ độc chất còn trên bề mặt da.

Không chà xát mạnh, không làm vỡ mụn nước và tránh để tay dính độc chất tiếp xúc với những vùng da khác. Sau đó, rửa tay sạch và thay, giặt những quần áo hoặc vật dụng có thể đã nhiễm độc chất.

Nếu độc chất dính vào mắt, cần rửa mắt ngay bằng nhiều nước sạch và đến cơ sở y tế để được đánh giá. Đau mắt, đỏ mắt, chảy nước mắt hoặc nhìn mờ là những dấu hiệu cần đặc biệt lưu ý.

2. Chườm mát để giảm khó chịu

Có thể dùng gạc sạch thấm nước mát để chườm nhẹ lên vùng da tổn thương. Không đặt đá trực tiếp lên da, không chọc vỡ bọng nước và không bóc lớp da đang đóng vảy.

Giữ vùng da sạch, hạn chế cọ xát với quần áo và tránh gãi để giảm nguy cơ tổn thương sâu hoặc nhiễm trùng.

3. Không tự ý bôi thuốc

Một số người có thói quen bôi kem đánh răng, chanh, lá cây, cồn hoặc các loại thuốc không rõ thành phần lên vùng da bị tổn thương. Những cách này có thể khiến da kích ứng thêm hoặc làm chậm quá trình hồi phục.

Việc sử dụng thuốc bôi hoặc thuốc uống cần căn cứ vào mức độ tổn thương. Người bệnh không nên tự ý mua thuốc điều trị mà cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá.

Bác sĩ có thể cân nhắc thuốc bôi chống viêm, thuốc giảm ngứa hoặc những thuốc khác tùy tình trạng da. Không tự mua thuốc chứa corticoid hoặc kháng sinh để bôi kéo dài, đặc biệt trên mặt, quanh mắt, vùng sinh dục hoặc vùng da bị trợt loét.

Kháng sinh không phải lựa chọn bắt buộc cho mọi trường hợp viêm da do kiến ba khoang; thuốc chỉ được sử dụng khi có chỉ định phù hợp.

4. Khi nào cần đi khám?

Người bệnh nên đến cơ sở y tế nếu tổn thương lan rộng, đau rát nhiều, xuất hiện bọng nước lớn, loét, sưng nề rõ, có mủ hoặc sốt. Những trường hợp tổn thương ở mặt, quanh mắt, bộ phận sinh dục hoặc vùng da nhạy cảm cũng cần được đánh giá y tế sớm.

Nếu có đau mắt, nhìn mờ, khó mở mắt hoặc tổn thương mắt sau khi tiếp xúc với côn trùng, cần đi khám ngay.

Người có sức đề kháng suy giảm hoặc tổn thương không cải thiện cũng không nên tiếp tục tự điều trị tại nhà.

Phòng ngừa kiến ba khoang vào nhà

Theo Cục Y tế dự phòng, Bộ Y tế, các biện pháp phòng tránh gồm vệ sinh môi trường sống, hạn chế ánh sáng thu hút côn trùng, kiểm tra quần áo và chăn màn trước khi sử dụng, đồng thời tránh bắt hoặc giết kiến ba khoang bằng tay trần.

Một số biện pháp có thể áp dụng trong sinh hoạt hằng ngày:

• Hạn chế ánh sáng thu hút côn trùng: Tắt bớt đèn gần cửa sổ, ban công và khu vực ngủ khi không cần thiết.
• Lắp lưới chống côn trùng: Che chắn cửa sổ, cửa ra vào; đóng cửa khi bật đèn nếu bên ngoài có nhiều côn trùng.
• Kiểm tra giường ngủ và quần áo: Quan sát, giũ quần áo, khăn mặt, chăn màn trước khi sử dụng; có thể mắc màn khi ngủ.
• Giữ môi trường sống thông thoáng: Vệ sinh nhà cửa, hạn chế nơi trú ẩn của côn trùng quanh nhà và xử lý nguồn côn trùng theo cách an toàn.

Nếu phát hiện côn trùng trên giường, quần áo hoặc bề mặt sinh hoạt, không nên dùng tay trần nghiền nát hay thu gom xác côn trùng.