Mề đay, chàm, zona: Điều trị các chứng bệnh ngoài da theo mùa bằng Trung y

Tiến sĩ Hồ Nãi Văn
•
Thứ Năm, 09/04/2026

Trong Trung y, các chứng kích ứng da theo mùa được xem là biểu hiện của nội tại mất điều hòa, do ngoại tà như phong (gió), hàn (lạnh), thấp (ẩm), nhiệt (nóng) xâm nhập. Khi giao mùa, khí hậu thường biến động đột ngột giữa lạnh – nóng, khô – ẩm. Sự thay đổi nhanh chóng này dễ làm rối loạn chính khí, suy yếu hàng rào bảo vệ của da, khiến các bệnh như mề đay, chàm và zona dễ phát tác.

6 loại dưỡng chất và thức uống cho làn da luôn rạng rỡ

Y học hiện đại thường dùng thuốc kháng histamin hoặc steroid để giảm nhanh ngứa và viêm, nhưng nếu dùng lâu dài có thể làm mỏng da và suy giảm miễn dịch. Trung y thì chú trọng điều trị gốc rễ của bệnh, điều hòa thể chất và công năng tạng phủ, từ đó phục hồi cân bằng nội tại và cải thiện bệnh ngoài da một cách tự nhiên.

Theo Trung y, bệnh ngoài da phần nhiều liên quan đến các ngoại tà như phong, hàn, thấp, nhiệt. Khi thời tiết biến đổi, ăn uống thất điều hoặc sinh hoạt bất quy luật, các tà khí này tích tụ trong cơ thể, biểu hiện ra da thành phát ban, ngứa hoặc viêm. Do đó, Trung y xem da là tấm gương phản ánh tình trạng nội tại của cơ thể.

1. Mề đay

Mề đay có thể biểu hiện bằng các mảng đỏ, ngứa, thường xuất hiện khi ngủ. Khi bị bệnh, thay vì gãi, nên ấn huyệt trước, sau đó chườm lạnh. Điều này có thể giúp giảm nhanh hơn một nửa cảm giác khó chịu.

Huyệt Khúc trì

Co khuỷu tay về phía trước ngực, lòng bàn tay hướng vào trong. Huyệt nằm ở chỗ lõm phía ngoài nếp gấp khuỷu (phía ngón cái).

Ấn mạnh có thể thấy cảm giác tê hoặc căng tức. Huyệt này có tác dụng thanh nhiệt, giải độc, giúp giảm đỏ và ngứa hiệu quả.

Huyệt Huyết hải

Huyệt Huyết hải nằm ở mặt trong đùi, phía trên xương bánh chè khoảng ba thốn, tại vùng cơ nổi lên. Ấn huyệt bằng ngón tay cái giúp hoạt huyết, giảm nhạy cảm da.

Hai huyệt trên mỗi lần ấn 5–10 giây, lặp lại trong khoảng 2 phút, sau đó chườm lạnh khoảng 5 phút.

Châm cứu hoặc xoa bóp huyệt có thể giảm ngứa nhanh. Nghiên cứu cho thấy châm cứu có thể làm giảm số lượng và kích thước mề đay, rút ngắn thời gian phát bệnh và giảm chỉ số viêm, tuy nhiên vẫn cần thêm nghiên cứu xác nhận.

Khi đang trong đợt cấp của mề đay, nên tránh tắm nước quá nóng vì có thể làm giãn mạch, khiến triệu chứng nặng hơn.

2. Chàm

Chàm là tên gọi chung của các tình trạng viêm da, gồm viêm da cơ địa, viêm da tiết bã, chàm tổ đỉa… Triệu chứng thường gặp là đỏ, sưng, ngứa, bong vảy, đôi khi rỉ dịch. Viêm da cơ địa là thể phổ biến nhất, dễ phát vào mùa nóng hoặc sau khi ăn đồ cay nóng.

Điều quan trọng là không được gãi khi đang phát bệnh, vì dễ làm trầy da, nhiễm trùng và khiến bệnh khó kiểm soát hơn.

Nha đam và cam thảo

Thời Đường, thi nhân Lưu Vũ Tích từng mắc chàm nặng khi còn trẻ, chữa nhiều cách không khỏi. Sau được một người bán thuốc dạo chỉ dẫn dùng nha đam tươi phối cam thảo sao, tán bột, rửa sạch vùng da bằng nước ấm rồi bôi lên. Sau đó, bệnh cải thiện rõ rệt.

Trong Trung y hiện nay, nha đam vẫn được dùng phổ biến nhờ các công dụng: giảm ngứa, tiêu viêm, kháng khuẩn, giảm sưng đỏ, phục hồi da tổn thương.

Cách dùng đơn giản: cắt nha đam tươi, lấy gel trong suốt bôi trực tiếp lên vùng ngứa để làm mát và hỗ trợ phục hồi da. Sản phẩm nha đam đóng gói cũng có thể dùng, nhưng nên chọn loại ít thành phần, tránh cồn, hương liệu và chất bảo quản mạnh.

Còn cam thảo thì có đặc tính chống dị ứng.

Cam thảo có thể phối hợp ngoài da, nhưng cần thận trọng. Một số người trộn bột cam thảo với gel nha đam để bôi, nhưng nên thử trước trên vùng da nhỏ và tránh dùng trên vùng da hở hoặc nhiễm trùng nếu chưa có hướng dẫn chuyên môn.

Tắm nước sắc lúa mạch (Ý dĩ)

Trung y có phương pháp “tiên chưng hậu tẩy” (xông trước, rửa sau) để trị ngứa da.

Cách nấu:

Cho khoảng 1 chén lúa mạch vào 8–12 ly nước
Đun sôi rồi hạ lửa, nấu 20–30 phút đến khi nước đục nhẹ
Lọc lấy nước

Cách dùng:

Khi còn nóng (không quá nóng), dùng hơi nước xông vùng da bệnh
Sau đó để nguội vừa phải rồi rửa nhẹ vùng da

Có thể thực hiện mỗi ngày hoặc vài lần/tuần tùy độ nhạy cảm da.

Theo Trung y, lúa mạch có tác dụng thanh nhiệt, loại bỏ ẩm thấp, giảm ngứa. Theo y học hiện đại, lúa mạch chứa các hợp chất giúp giảm viêm và hỗ trợ hàng rào bảo vệ da.

Lưu ý: Không dùng khi có vết thương hở, nhiễm trùng hoặc kích ứng nặng.

Canh đậu xanh ấm

Trong Trung y, viêm da cơ địa thường gặp ở người có thể chất thấp nhiệt. Do đó nên dùng canh đậu xanh ấm hằng ngày để thanh nhiệt, giải độc, giảm ngứa. Không nên uống lạnh vì có thể làm nặng thêm thấp nhiệt.

3. Zona

Zona xảy ra khi virus thủy đậu tái hoạt trong lúc cơ thể suy giảm miễn dịch, gây đau thần kinh dữ dội, cảm giác như bỏng rát hoặc châm chích. Bệnh thường phát vào thời điểm giao mùa, đặc biệt ở người trên 50 tuổi hoặc suy giảm miễn dịch.

Hùng hoàng và dầu mè

Hùng hoàng tán trộn với dầu mè có thể dùng bôi ngoài da cho zona. Sau 1–2 ngày thường hình thành vảy, giúp giảm ngứa và đau.

Hùng hoàng có tác dụng giải độc, sát trùng, nhưng có độc tính, không dùng lâu dài và không dùng cho phụ nữ mang thai.

Thực phẩm làm nặng bệnh da

Theo Trung y, một số thực phẩm có thể làm bệnh da nặng hơn, cần tránh khi đang phát bệnh:

Đồ nhiều dầu mỡ như chiên, nướng
Đồ cay nóng: ớt, tiêu, cà ri, thực phẩm chế biến nhiều phụ gia
Thực phẩm “phát phong” (dễ kích phát dị ứng): hải sản, thịt bò, thịt cừu, thịt ngỗng, măng

Mề đay liên quan mật thiết đến ăn uống. Nên ưu tiên thực phẩm tự nhiên, thanh đạm, ít chế biến.

Một trường hợp ghi nhận bệnh nhân thường thức khuya, ăn ít rau quả, chủ yếu ăn thịt và hải sản, lại thiếu ngủ kéo dài, dẫn đến mề đay tái phát nhiều lần. Sau khi điều chỉnh chế độ ăn và sinh hoạt, bệnh không còn tái phát.

Trong giai đoạn cấp của chàm, cần tránh thực phẩm làm tăng thấp nhiệt như khoai môn. Nên tăng các thực phẩm thanh nhiệt, lợi thấp như khổ qua (mướp đắng), bí đao, hoa cúc, ý dĩ, phục linh.