Những kim loại nặng ẩn giấu đang tàn phá não bộ của bạn

Kim loại nặng ẩn trong thực phẩm hằng ngày, dụng cụ nấu ăn và những ngôi nhà cũ có thể đang âm thầm bào mòn sức khỏe của bạn.

Một phụ nữ ngoài 50 tuổi từng được trám nhiều răng bằng amalgam chứa thủy ngân từ thời thơ ấu — một phương pháp điều trị phổ biến vào thời điểm mà nha khoa gần như không có lựa chọn thay thế khác. Mặc dù bền chắc, các miếng trám này có thể là nguồn phơi nhiễm thủy ngân mạn tính.

Nhiều thập kỷ sau, bà tháo các miếng trám amalgam tại một phòng khám nha khoa mà bác sĩ không được đào tạo về quy trình tháo bỏ an toàn. Trong quá trình khoan, hơi thủy ngân độc hại được giải phóng và nhanh chóng hấp thu qua khoang miệng, đi vào não bộ và hệ thần kinh.

Ngay sau đó, bà xuất hiện những triệu chứng nghiêm trọng: mất trí nhớ đột ngột và sâu sắc, mất ngủ mạn tính, rối loạn cảm xúc, và những cơn đau thần kinh lang thang giống như điện giật. Hệ miễn dịch suy yếu nghiêm trọng, dẫn đến việc thường xuyên mắc bệnh, chán ăn và không còn khả năng thực hiện các hoạt động sinh hoạt hằng ngày. Cuộc sống của bà dần sụp đổ.

Hậu quả không chỉ dừng lại ở bệnh nhân — chính nha sĩ điều trị cũng gặp các biến chứng sức khỏe do tiếp xúc với hơi thủy ngân mà không được bảo hộ.

Thủy ngân: mối nguy cấp tính và mạn tính

Bác sĩ Lin Shao-zhen, bác sĩ thần kinh và giám đốc Phòng khám Pinxin, đã trình bày ca ngộ độc thủy ngân nói trên — ca nghiêm trọng nhất mà bà từng xử lý — nhằm nâng cao nhận thức của công chúng về những nguy cơ tiềm ẩn của phơi nhiễm thủy ngân.

Trong một tập của chương trình “Health 1+1” trên NTD, bà Lin khuyến nghị những người có miếng trám amalgam chứa thủy ngân chỉ nên điều trị tại các phòng khám nha khoa được trang bị đầy đủ thiết bị chuyên dụng để tháo thủy ngân và có nhân viên được đào tạo bài bản.

Đối với bác sĩ, bà Lin đề xuất tối ưu hóa tình trạng dinh dưỡng của bệnh nhân trước khi tiến hành tháo bỏ thủy ngân. Điều này giúp đảm bảo chức năng gan và thận bình thường, đồng thời xây dựng đủ khả năng chống oxy hóa, từ đó giảm thiểu tổn thương do kim loại nặng gây ra trong quá trình điều trị.

Ngoài ngộ độc cấp tính, tình trạng quá tải thủy ngân mạn tính cũng nguy hiểm không kém, có thể kích hoạt hàng loạt triệu chứng, bao gồm đau mạn tính, rối loạn tự miễn, mất ngủ, run tay, và suy giảm chức năng gan, thận hoặc rối loạn điều hòa đường huyết. Ở trẻ em, phơi nhiễm thủy ngân có thể làm tăng nguy cơ rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) và khó khăn trong học tập.

Cẩn trọng với kim loại nặng trong cá

Người ta thường nói rằng “ăn cá giúp tăng cường trí não”, tuy nhiên bà Lin cho biết việc lựa chọn sai loài cá có thể gây tác dụng ngược — tiềm ẩn nguy cơ làm tổn hại trí nhớ và chức năng não bộ. Thủy ngân trong môi trường xâm nhập vào chuỗi thức ăn thông qua sinh vật phù du. Cá nhỏ tích lũy trước, và nồng độ tăng mạnh theo từng bậc của chuỗi thức ăn. Do đó, các loài cá săn mồi lớn như cá ngừ, cá kiếm và cá mập chứa hàm lượng methylmercury cao nhất — dạng thủy ngân độc nhất đối với hệ thần kinh.

Nhiều người lầm tưởng rằng kim loại nặng tập trung chủ yếu ở đầu, da hoặc nội tạng cá; tuy nhiên, theo bà Lin, chúng chủ yếu tích tụ trong mô cơ — phần thịt mà chúng ta thường ăn nhất. So với thịt cá, da tương đối an toàn hơn, trong khi nội tạng chủ yếu giữ thủy ngân vô cơ.

Việc thỉnh thoảng ăn cá săn mồi lớn không gây rủi ro đáng kể cho hầu hết người trưởng thành. Tuy nhiên, bà Lin khuyến cáo phụ nữ mang thai và trẻ em nên tránh hoàn toàn các loại cá này. Lựa chọn an toàn hơn là các loại cá nhỏ, cỡ bằng lòng bàn tay người lớn — nằm thấp hơn trong chuỗi thức ăn nên chứa lượng kim loại nặng tích lũy thấp hơn nhiều.

Chì: mối đe dọa luôn hiện diện

Ngoài thủy ngân, chì vẫn là một trong những kim loại nặng nguy hiểm và dễ bị bỏ qua nhất. Bà Lin kể lại một trường hợp bệnh nhân bị suy giảm nhận thức nhanh chóng, vận động chậm chạp, mất trí nhớ nghiêm trọng và rối loạn nhịp sinh học — các triệu chứng rất giống với bệnh Parkinson không điển hình. Quá trình điều tra chi tiết xác định nguyên nhân nhiều khả năng là do sử dụng lâu dài dụng cụ nấu ăn bị nhiễm chì.

Độc tính của chì có phạm vi ảnh hưởng rộng và đa dạng. Phơi nhiễm mạn tính có thể làm suy giảm chức năng cơ trơn mạch máu, gây hẹp lòng mạch và làm tăng nguy cơ bệnh tim mạch. Ở trẻ em trong giai đoạn phát triển não bộ quan trọng, ngay cả mức phơi nhiễm thấp cũng có thể gây thiếu tập trung, chậm phát triển ngôn ngữ và làm tăng nguy cơ suy giảm nhận thức sau này. Đối với phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, ngộ độc chì có thể làm tăng nguy cơ vô sinh và sảy thai.

Những mối nguy này có thể xuất phát từ các nguồn ẩn ngay trong chính ngôi nhà của chúng ta. Bà Lin cho biết có nhiều con đường phơi nhiễm chì bất ngờ trong đời sống hằng ngày:

• Cốc và dụng cụ có màu sắc sặc sỡ: Để tạo màu sắc tươi sáng và độ tương phản cao, một số nhà sản xuất thêm chì và các kim loại nặng khác vào men hoặc lớp phủ. Nếu lớp phủ bám dính kém, chì có thể dần thôi nhiễm trong quá trình rửa hoặc khi đựng thực phẩm nóng hay có tính axit.
• Ống nước chì trong nhà cũ: Nếu một ngôi nhà cũ vẫn còn sử dụng ống chì, nước chảy qua có thể chứa chì.
• Sơn và vật liệu xây dựng trước những năm 1960: Khi lớp sơn cũ, nhiều màu sắc bong tróc, việc chạm tay trần hoặc dọn dẹp không có bảo hộ có thể khiến chì xâm nhập vào cơ thể qua da hoặc đường hô hấp.
• Mỹ phẩm: Ví dụ, chì có thể là thành phần trong phấn kẻ mắt Kohl. Việc thoa trực tiếp quanh mắt gây nguy cơ sức khỏe đáng kể.
• Trang sức kim loại giá rẻ: Một số trang sức rẻ tiền sử dụng hợp kim chì để tăng trọng lượng. Tiếp xúc lâu dài với da có thể dẫn đến hấp thu chì vào cơ thể.

Đánh giá nguy cơ kim loại nặng và cách tự bảo vệ

Nếu bạn đang gặp tình trạng đau mạn tính, suy giảm trí nhớ hoặc rối loạn tự miễn, và đồng thời thuộc một trong các nhóm sau, bạn có thể có nguy cơ cao bị ngộ độc kim loại nặng nếu bạn:

• Có miếng trám răng chứa thủy ngân
• Thường xuyên ăn cá lớn
• Hút thuốc hoặc hít phải khói thuốc thụ động
• Có phơi nhiễm nghề nghiệp: làm việc với máy móc, dung môi hữu cơ, sửa chữa ô tô hoặc trong môi trường nhà máy có bụi kim loại
• Sống gần các khu vực có nguy cơ môi trường: khu công nghiệp hoặc nhà máy nhiệt điện than
• Sử dụng thảo dược hoặc thuốc Đông y không rõ nguồn gốc, có thể bị nhiễm kim loại nặng trong quá trình trồng trọt hoặc chế biến

Để phòng ngừa ngộ độc kim loại nặng trong sinh hoạt hằng ngày, bà Lin khuyến nghị:

Khi mua các vật dụng thường ngày, chỉ nên chọn sản phẩm có nhãn chứng nhận an toàn và thay thế dụng cụ nấu ăn, đồ dùng bàn ăn định kỳ. Tránh sử dụng đồ dùng không rõ nguồn gốc, có màu sắc quá sặc sỡ, hoặc đã trầy xước, xuống cấp. Trong các ngôi nhà cũ, cần ngăn trẻ em tiếp xúc với lớp sơn bong tróc để tránh tiếp xúc hoặc nuốt phải.

Trong nấu nướng, bà Lin khuyên dùng nồi inox và nồi gang. Nên chọn nồi gang có bề mặt đen mờ tự nhiên thay vì loại tráng men màu sắc. Ngay cả khi bị trầy xước, nồi gang chủ yếu giải phóng sắt — một vi chất thiết yếu có lợi cho cơ thể. Nồi inox bị trầy có thể thôi nhiễm một lượng nhỏ sắt, niken và crôm. Mặc dù niken có thể gây phản ứng ở những người nhạy cảm, nồi gang nhìn chung an toàn cho đa số người sử dụng.

Làm thế nào để giảm gánh nặng kim loại nặng một cách an toàn

Mặc dù việc loại bỏ kim loại nặng tích tụ trong cơ thể thường cần có sự giám sát y tế, bà Lin lưu ý rằng chúng ta có thể giảm đáng kể nguy cơ phơi nhiễm và hỗ trợ khả năng thải độc tự nhiên của cơ thể thông qua chế độ ăn uống và lối sống phù hợp.

Bổ sung thực phẩm hỗ trợ thải độc

• Thực phẩm giàu lưu huỳnh: Tỏi, hành, tỏi tây, bông cải xanh, súp lơ, rau mùi và các loại rau chứa lưu huỳnh khác giúp hỗ trợ chức năng gan và duy trì khả năng giải độc.
• Cân bằng khoáng chất: Bổ sung sắt, selen, canxi, magiê và kẽm giúp các khoáng chất thiết yếu này cạnh tranh với kim loại nặng tại các thụ thể tế bào, từ đó làm giảm hấp thu kim loại độc hại.
• Chất chống oxy hóa: Vitamin C và E có hoạt tính chống oxy hóa mạnh, trung hòa các gốc tự do do kim loại nặng tạo ra, qua đó giảm thiểu tổn thương tế bào do oxy hóa.
• Dưỡng chất hỗ trợ gan: Axit alpha-lipoic, N-acetylcysteine và glutathione thúc đẩy các quá trình giải độc.

Bà Lin nhấn mạnh tầm quan trọng của sự đa dạng trong chế độ ăn — nên tiêu thụ nhiều loại thực phẩm khác nhau và tránh ăn quá nhiều một loại duy nhất, ngay cả khi đó là thực phẩm được cho là tốt cho sức khỏe.

Thanh Long biên dịch