Thuốc trị rụng tóc phổ biến có liên hệ với trầm cảm và tự tử

Finasteride, một loại thuốc trị rụng tóc phổ biến, từ lâu đã bị liên hệ với trầm cảm và tự tử, nhưng các cơ quan quản lý đã phớt lờ những cảnh báo này. Bài tổng quan của giáo sư Mayer Brezis cho thấy dữ liệu toàn cầu về tác hại tâm thần và một mô hình thiếu hành động từ Merck và FDA.

Một phân tích mới của giáo sư Mayer Brezis, chuyên gia y tế công cộng tại Đại học Hebrew ở Jerusalem cho thấy finasteride, một phương pháp điều trị rụng tóc được sử dụng rộng rãi, đã bị liên hệ với trầm cảm và tự sát trong hơn 20 năm.

Bất chấp những lo ngại kéo dài này, cả cơ quan quản lý lẫn nhà sản xuất thuốc đều không có hành động đáng kể. Dựa trên các báo cáo biến cố bất lợi và hồ sơ y tế từ nhiều quốc gia, bài tổng quan xác định một mô hình nhất quán về các tác dụng phụ tâm thần liên quan đến thuốc. Ngay cả khi bằng chứng ngày càng tăng, cả Merck và FDA đều không khởi động các cuộc điều tra an toàn cần thiết. Tác giả hiện đang kêu gọi cải cách lớn đối với cách thức phê duyệt và giám sát thuốc về các rủi ro dài hạn.

Trong hơn hai thập kỷ, finasteride đã được kê cho hàng triệu nam giới muốn làm chậm hoặc đảo ngược tình trạng rụng tóc. Đằng sau sức hấp dẫn mang tính thẩm mỹ của nó, tuy nhiên, bằng chứng vẫn tiếp tục xuất hiện cho thấy những hệ quả nghiêm trọng đối với sức khỏe tâm thần, bao gồm trầm cảm, lo âu và trong một số trường hợp, tự sát.

Giáo sư Brezis cho rằng cả cộng đồng y khoa lẫn cơ quan quản lý đã nhiều lần không bảo vệ công chúng khi bỏ qua các dấu hiệu về tác hại tâm thần liên quan đến thuốc.

Bài tổng quan của ông phân tích dữ liệu từ tám nghiên cứu lớn được công bố trong giai đoạn 2017–2023. Các phát hiện cho thấy một xu hướng rõ ràng: những người sử dụng finasteride có khả năng cao hơn nhiều gặp rối loạn khí sắc và ý nghĩ tự sát so với những người không sử dụng. Mô hình này xuất hiện nhất quán trên nhiều cơ sở dữ liệu quốc gia, bao gồm hệ thống báo cáo biến cố bất lợi của FDA và hồ sơ chăm sóc sức khỏe từ Thụy Điển, Canada và Israel.

“Bằng chứng không còn chỉ là giai thoại”, giáo sư Brezis cho biết, “Chúng ta hiện thấy các mô hình nhất quán trên các quần thể đa dạng. Và hậu quả có thể đã rất bi thảm”.

Báo cáo ước tính rằng hàng trăm nghìn người dùng có thể đã chịu trầm cảm liên quan đến finasteride, và hàng trăm — có thể nhiều hơn — đã tử vong do tự sát. Ban đầu được FDA phê duyệt năm 1997 cho chứng hói đầu kiểu nam, thuốc vẫn phổ biến nhờ được cho là an toàn và hiệu quả, đặc biệt ở nam giới trẻ tuổi. Tuy nhiên, các nhà phê bình cho rằng rủi ro của nó đã bị xem nhẹ hoặc phớt lờ.

Phản ứng chậm trễ

Dù FDA đã công nhận trầm cảm là một tác dụng phụ có thể có vào năm 2011 và thêm ý nghĩ tự sát vào nhãn thuốc năm 2022, các nhà nghiên cứu đã cảnh báo về nguy cơ tiềm ẩn từ năm 2002. Các hồ sơ nội bộ của FDA năm 2010, được trích dẫn trong bài tổng quan của Brezis, có những phần bị bôi đen là “bí mật”, bao gồm ước tính về số người có thể bị ảnh hưởng.

Đến năm 2011, chỉ có 18 ca tự sát liên quan đến finasteride được báo cáo cho FDA. Dựa trên mức sử dụng toàn cầu, Brezis kết luận con số thực tế lẽ ra phải ở mức hàng nghìn. và xem đó là “một thất bại mang tính hệ thống của giám sát dược”.

Không giống như các thuốc điều trị béo phì hoặc rối loạn tâm thần — thường được theo dõi chặt chẽ sau khi phê duyệt — việc phân loại finasteride là thuốc mang tính thẩm mỹ có thể đã khiến nó tránh khỏi sự giám sát sâu hơn. Không có nghiên cứu khai thác dữ liệu nào được tham chiếu trong bài tổng quan do Merck, công ty phát triển thuốc, khởi xướng, cũng không do cơ quan quản lý đặt hàng.

Cơ chế tác động của thuốc trị rụng tóc

Cơ chế sinh học được đưa ra để lý giải nguy cơ này liên quan trực tiếp đến cách thuốc hoạt động. Finasteride ức chế enzym 5-alpha reductase, ngăn chặn chuyển đổi testosterone thành dihydrotestosterone (DHT) — hormone liên quan đến rụng tóc.

Tuy nhiên, enzym này cũng tham gia vào quá trình tạo ra các neurosteroid như allopregnanolone, một chất có vai trò điều hòa tâm trạng trong não. Một số nghiên cứu trên động vật cho thấy việc ức chế kéo dài có thể ảnh hưởng đến phản ứng viêm thần kinh và cấu trúc vùng hồi hải mã, khu vực liên quan đến trí nhớ và cảm xúc.

Ngoài các tác dụng phụ xảy ra trong thời gian dùng thuốc, một nhóm bệnh nhân còn báo cáo các triệu chứng kéo dài sau khi ngừng điều trị. Hiện tượng này thường được gọi là “hội chứng hậu finasteride” (post-finasteride syndrome). Các triệu chứng được mô tả bao gồm mất ngủ, hoảng loạn, rối loạn nhận thức, giảm ham muốn và trầm cảm kéo dài.

Khoảng trống quản lý, sự im lặng của doanh nghiệp

Báo cáo đặc biệt chỉ trích FDA và Merck. Dù có quyền truy cập vào hàng triệu hồ sơ bệnh nhân và các công cụ giám sát dược mạnh mẽ, cả hai bên đều không hành động kịp thời, theo Brezis. Ông cho rằng sự im lặng của ngành là có tính toán, bị thúc đẩy bởi áp lực thị trường và trách nhiệm pháp lý — gợi nhớ các tranh cãi trước đây như cách Merck xử lý Vioxx.

“Không gì quan trọng hơn đối với Organon bằng sự an toàn của thuốc của chúng tôi”, công ty gần đây tuyên bố trong một thông cáo công khai. Tuy nhiên, không có nghiên cứu an toàn nào được trích dẫn do nhà sản xuất khởi xướng.

Trong khi đó, FDA mất 5 năm để phản hồi một kiến nghị công dân kêu gọi thêm cảnh báo hộp đen. Quyết định cuối cùng? Thêm ý nghĩ tự sát vào nhãn — nhưng không phải dưới dạng cảnh báo chính thức.

Brezis kêu gọi thay đổi ngay lập tức cách các thuốc như finasteride được phê duyệt, giám sát và kê đơn. Các khuyến nghị của ông bao gồm đình chỉ việc tiếp thị thuốc cho mục đích thẩm mỹ cho đến khi an toàn được tái xác lập, bắt buộc các nghiên cứu hậu phê duyệt với thực thi nghiêm ngặt, và ghi nhận có hệ thống tiền sử dùng thuốc trong các cuộc điều tra tự sát.

“Với nhiều người, những thay đổi đó đã đến quá muộn. Bài báo được dành tặng cho một cá nhân như vậy — một người đàn ông trước đó khỏe mạnh đã dùng finasteride ‘chỉ’ để cải thiện mái tóc. Trong vài ngày, anh rơi vào khủng hoảng tâm thần nghiêm trọng. Anh không bao giờ hồi phục. Vài tháng sau, anh đã tự kết liễu đời mình”.

Thanh Long t/h