Thanh Đảo, Sơn Đông, Trung Quốc, tháng 10/2024: Chuyến thám hiểm Nam Cực lần thứ 40 của Trung Quốc kết thúc với việc tàu phá băng vùng cực Tuyết Long (Xuelong) quay trở lại Thanh Đảo. (Ảnh: wutianzeri/Shutterstock)
Viện nghiên cứu CSIS của Mỹ hôm thứ Năm (8/10) cho biết tàu nghiên cứu của Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) hoạt động gần các tuyến cáp ngầm trên vùng biển quốc tế nhiều hơn đáng kể so với tàu nghiên cứu của phần lớn các nước.
Báo cáo do nhóm Futures Lab của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) thực hiện, dựa trên hành trình của 223 tàu nghiên cứu thuộc 48 nước. Nhóm nghiên cứu cảnh báo dữ liệu đo vẽ mà tàu của ĐCSTQ thu thập có thể phục vụ tác chiến tàu ngầm, thậm chí cung cấp thông tin để phá hoại hạ tầng liên lạc dưới biển trong tương lai.
Báo cáo nhận định ĐCSTQ đang sử dụng các tàu nghiên cứu lưỡng dụng, vừa dân sự vừa quân sự, để thu thập dữ liệu đại dương có giá trị quân sự dưới danh nghĩa nghiên cứu khoa học. Hoạt động này tạo rủi ro tiềm tàng cho liên lạc và hoạt động hải quân của Mỹ cùng các đồng minh tại Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương.
CSIS kiến nghị Mỹ và đồng minh tăng cường chia sẻ tình báo xuyên quốc gia, lập cơ chế tuần tra chung trên biển và mở rộng năng lực sửa chữa cáp ngầm, nhằm nâng sức răn đe và độ bền của hệ thống liên lạc.
Báo cáo mang tên “Trung Quốc vũ khí hóa tàu nghiên cứu lưỡng dụng để giành ưu thế dữ liệu dưới biển”. Nhóm nghiên cứu sử dụng dữ liệu từ hệ thống nhận dạng tự động (AIS) của tàu trong giai đoạn từ ngày 1/1/2020 đến ngày 9/12/2025.
Sau khi so sánh tàu nghiên cứu của Trung Quốc, Mỹ, Nga và 45 nước khác, nhóm phát hiện tàu Trung Quốc dành tỷ lệ thời gian lớn hơn đáng kể so với tàu của phần lớn các nước để hoạt động gần cáp ngầm và các cơ sở hạ tầng then chốt khác trên vùng biển quốc tế.
Trong giai đoạn nghiên cứu, có 4 năm ĐCSTQ có tàu nghiên cứu lọt vào nhóm 20% tàu hoạt động nhiều nhất gần hạ tầng then chốt trên vùng biển quốc tế.
Năm 2024 nổi bật nhất, với 7 tàu nghiên cứu của ĐCSTQ trong nhóm này.
Các nhà nghiên cứu cho rằng ĐCSTQ có thể dùng tàu nghiên cứu dân sự để thu thập dữ liệu về địa hình đáy biển, nhiệt độ nước, độ mặn và hải lưu, chuẩn bị cho tác chiến tàu ngầm, giám sát quân sự và các hoạt động phá hoại tiềm tàng.
Báo cáo phân tích riêng hai tàu nghiên cứu Trung Quốc. Tàu thứ nhất, Hướng Dương Hồng 6 (Xiang Yang Hong 06), hoạt động tại khu vực có nhiều tuyến cáp ngầm gần Guam, căn cứ quan trọng của quân đội Mỹ.
Từ tháng 2 đến tháng 5/2024, tàu này ba lần đến vùng biển quốc tế, cách Guam khoảng 210 hải lý, để tiến hành đo vẽ với mật độ cao. Hành trình của tàu chạy đi chạy lại thành hình lưới, theo kiểu thường gọi là “máy cắt cỏ”.
Khu vực tàu đo vẽ bao trùm tuyến cáp APRICOT, khi đó chưa đưa vào sử dụng, và tuyến cáp quang Á-Mỹ (AAG). Các tuyến cáp này nối Đài Loan, Nhật Bản, Guam, Đông Nam Á và Mỹ, tạo thành mạng liên lạc quan trọng của khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương.
Tháng 7 cùng năm, con tàu chuyển sang vùng biển phía đông Guam, đo vẽ khu vực có tuyến AAG, tuyến cáp Đông Nam Á – Mỹ (SEA-US) và tuyến ACC-1 đang trong giai đoạn quy hoạch.
Từ tháng 8 đến tháng 10, tàu tiếp tục mở rộng phạm vi khảo sát.
CSIS chỉ ra rằng vùng biển tàu Hướng Dương Hồng 6 đo vẽ trong giai đoạn đầu không nằm trong khu vực có tiềm năng cao về khoáng sản quan trọng, nhưng hành trình lại tập trung quanh các tuyến cáp ngầm lớn. Không tuyến cáp nào trong số này do doanh nghiệp Trung Quốc Đại Lục sở hữu hay vận hành.
Nhóm nghiên cứu nhận định những đặc điểm này cho thấy con tàu có thể chú trọng nắm thông tin về hạ tầng dưới biển có ý nghĩa chiến lược hơn là chỉ nghiên cứu khoáng sản.
Guam là căn cứ hậu cần và triển khai tiền phương quan trọng của quân đội Mỹ trên chuỗi đảo thứ hai. Nếu liên lạc qua cáp ngầm gián đoạn, quân đội Mỹ ở Thái Bình Dương có thể gặp khó trong điều động lực lượng, hỗ trợ hậu cần và phối hợp tác chiến.
Tàu thứ hai trong báo cáo là Khoa Học (Ke Xue).
Từ tháng 3 đến tháng 6/2024, tàu này đo vẽ nhiều lần tại vùng biển gần đảo Okinotori của Nhật Bản. Hải trình của tàu nhiều lần tiến gần hoặc cắt qua các tuyến cáp TGN-IA, APRICOT và JUPITER, nối Nhật Bản, Đài Loan, Philippines, Mỹ và nhiều nơi khác ở châu Á.
Tháng 7 cùng năm, tàu Khoa Học đi lên phía bắc, qua biển Nhật Bản và eo biển Tsugaru để vào biển Bering, dọc đường tiến gần nhiều tuyến cáp nối Đông Á với Bắc Mỹ.
Con tàu dường như còn đo vẽ gần tuyến cáp Polar Express thuộc sở hữu của Chính phủ Nga tại vùng biển quốc tế ở biển Bering.
“Đây là phát hiện bất ngờ, và nhiều khả năng cho thấy Trung Quốc quan tâm tới việc thu thập tình báo, giám sát và trinh sát hạ tầng viễn thông dưới biển của Nga,” báo cáo viết.
Trên đường về, tàu Khoa Học ngừng phát tín hiệu AIS khi cách đảo Shemya thuộc quần đảo Aleut khoảng 40 hải lý về phía đông. Khoảng 3 giờ sau, tàu xuất hiện trở lại cách vị trí phát tín hiệu cuối cùng gần 30 hải lý.
Đảo Shemya có Trạm Không quân Eareckson, cơ sở quan trọng của quân đội Mỹ ở Bắc Thái Bình Dương.
Theo các nhà nghiên cứu, hải trình của hai tàu cho thấy hoạt động của tàu nghiên cứu ĐCSTQ không giới hạn ở một vùng biển, mà trải trên nhiều hành lang cáp liên lạc có ý nghĩa chiến lược.
Khoảng 99% lưu lượng dữ liệu quốc tế đi qua cáp quang dưới biển, với giá trị giao dịch ước tính 22,4 nghìn tỷ USD mỗi ngày, CSIS cho biết.
Cáp ngầm không chỉ là nền tảng của tài chính và thương mại toàn cầu, mà còn là trụ cột liên lạc quân sự của Mỹ và đồng minh.
Nếu xung đột nổ ra và các tuyến cáp quan trọng bị phá hoại, liên lạc giữa lục địa Mỹ với các căn cứ ở nước ngoài có thể suy yếu, ảnh hưởng đến truyền tin tình báo, triển khai lực lượng và tác chiến phối hợp.
Liên lạc vệ tinh có thể dùng thay, nhưng băng thông thấp hơn nhiều so với cáp quang nên không gánh nổi toàn bộ lưu lượng hiện nay.
Sửa một tuyến cáp ngầm thường mất từ vài ngày đến vài tháng. Thiếu tàu sửa chữa chuyên dụng và thủ tục cấp phép giữa các nước phức tạp đều có thể kéo dài thời gian gián đoạn.
Báo cáo cũng lưu ý Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển cho phép đo vẽ và thu thập dữ liệu trên vùng biển quốc tế. Vì vậy, tàu nghiên cứu có thể hoạt động lâu dài gần các cơ sở dưới biển quan trọng mà không phải xin phép quốc gia ven biển, điều bắt buộc khi nghiên cứu khoa học biển trong vùng đặc quyền kinh tế của nước khác.
Để đối phó với các hoạt động “vùng xám” này, CSIS cho rằng Mỹ và đồng minh cần xây dựng cơ chế răn đe trên biển hiệu quả hơn, kết hợp giám sát tình báo, thực thi pháp luật chung và khả năng khôi phục liên lạc. Mục tiêu là giảm nguy cơ hạ tầng dưới biển bị phá hoại.
Hướng thứ nhất là chia sẻ tình báo và công khai thông tin. Báo cáo đề xuất lập một “Diễn đàn chống hoạt động vùng xám trên biển” quốc tế tại châu Âu và Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương. Diễn đàn này sẽ gom dữ liệu theo dõi tàu, giám sát vệ tinh và tình báo hàng hải của các nước để định kỳ phân tích và công bố hoạt động đáng ngờ của tàu Trung Quốc và Nga.
Mỹ và đồng minh hiện đã có một số cơ chế hợp tác an ninh biển. Nhóm Bộ Tứ gồm Mỹ, Nhật Bản, Ấn Độ và Úc thúc đẩy “Đối tác Nhận thức Miền Hàng hải Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương” (IPMDA), còn Cơ quan An toàn Hàng hải châu Âu có Môi trường Chia sẻ Thông tin Chung (CISE).
Bước tiếp theo, theo CSIS, là kết nối các cơ chế khu vực rời rạc này thành một mạng giám sát toàn diện. Các nước nhờ đó sớm nhận ra hải trình bất thường và dùng bằng chứng công khai để đẩy cao cái giá Trung Quốc và Nga phải trả cho hoạt động vùng xám.
Hướng thứ hai là liên minh thực thi pháp luật trên biển. CSIS đề xuất Lực lượng Tuần duyên Mỹ đứng ra lập “Cơ chế Trao đổi An ninh Hạ tầng Quốc tế” (IISX). Cơ chế này sẽ kết hợp nguồn lực của các nước NATO và đối tác Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương để tuần tra chung trên vùng biển quốc tế gần các cơ sở dưới biển quan trọng.
Các nước tham gia có thể chia sẻ dữ liệu giám sát, phối hợp tuần tra trên biển và trên không, duy trì hiện diện thường xuyên tại vùng biển nhạy cảm và hành động kịp thời khi phát hiện hoạt động khả nghi. Cách hợp tác này giúp các nước chia sẻ gánh nặng, mở rộng vùng giám sát và tăng sức răn đe.
Hướng thứ ba là lập trung tâm sửa cáp khu vực và đội tàu sửa chữa đa quốc gia. Ngoài việc ngăn chặn hành vi phá hoại, Mỹ và đồng minh phải bảo đảm hệ thống liên lạc được khôi phục nhanh chóng khi khủng hoảng xảy ra.
Báo cáo đề xuất đầu tư thiết bị sửa chữa triển khai nhanh tại Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương và lập đội tàu chuyên dụng đa quốc gia đã qua thẩm tra an ninh. Các nước cũng cần phối hợp kế hoạch ứng phó khẩn cấp, đơn giản hóa thủ tục cấp phép sửa chữa để không chậm trễ vì rào cản hành chính.
Ba biện pháp này bổ trợ cho nhau: giám sát và công khai giúp tăng sức răn đe, còn hạ tầng liên lạc dưới biển sẽ vững vàng hơn trong khủng hoảng và xung đột, CSIS nhận định.
Trước khi CSIS công bố báo cáo, một cuộc điều tra đã cho thấy ĐCSTQ đang thu thập dữ liệu đáy biển có giá trị chiến lược trên quy mô lớn. Hôm 24/3, Reuters công bố một cuộc điều tra độc lập, dùng một hệ thống theo dõi tàu khác để phân tích hành trình hơn 5 năm của 42 tàu nghiên cứu Trung Quốc. Kết quả chỉ ra phía Trung Quốc đang đo vẽ và giám sát đáy biển trên quy mô lớn ở Thái Bình Dương, Ấn Độ Dương và Bắc Băng Dương.
Trong số đó, tàu Đông Phương Hồng 3 do Đại học Hải dương Trung Quốc vận hành nhiều lần đi lại quanh Đài Loan, gần Guam và tại vùng biển quan trọng ở Ấn Độ Dương trong hai năm 2024–2025. Con tàu từng kiểm tra cảm biến đại dương mà phía Trung Quốc đặt gần Nhật Bản.
ĐCSTQ đang thúc đẩy một kế hoạch giám sát mang tên “Đại dương minh bạch”, đặt cảm biến, phao và mạng quan trắc đáy biển để nắm nhiệt độ, độ mặn, hải lưu và hoạt động dưới nước, Reuters cho biết.
Nhà khoa học Ngô Lập Tân của Đại học Hải dương Trung Quốc đề xuất kế hoạch này vào khoảng năm 2014. Kế hoạch ban đầu triển khai ở Biển Đông, sau đó mở rộng ra Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương. Phía Trung Quốc đã đặt hàng trăm cảm biến và thiết bị liên quan ở phía đông Nhật Bản, phía đông Philippines và quanh Guam.
Ông Ryan Martinson, chuyên gia về chiến lược biển của Trung Quốc tại Học viện Chiến tranh Hải quân Mỹ, nhận định hoạt động của chính quyền ĐCSTQ đang đe dọa ưu thế lâu nay của Hải quân Mỹ trong việc nắm bắt môi trường tác chiến trên biển.
Cũng hôm thứ Năm, Reuters dẫn báo cáo giám sát của công ty hàng không An Tiệp (Apex Aviation) tại Đài Loan cho biết máy bay trinh sát của công ty này phát hiện 3 tàu ngoài khơi Hoa Liên hồi giữa tháng 8. Đó là tàu nghiên cứu Hướng Dương Hồng 3 của Trung Quốc, tàu hải cảnh 2502 và tàu cá Mân Phúc Đỉnh Ngư 07902. Tàu cá này được xác định thuộc lực lượng dân quân biển của ĐCSTQ.
Đây là lần đầu tiên tàu dân quân biển Trung Quốc được ghi nhận xuất hiện ngoài khơi phía đông Đài Loan.
Bộ Quốc phòng Đài Loan cho rằng ĐCSTQ đang lấy danh nghĩa thực thi pháp luật và nghiên cứu khoa học để mở rộng phạm vi hoạt động trên biển, nhằm tạo ảo tưởng rằng họ có quyền tài phán.
Trước đó, hôm 27/8, AFP đưa tin tàu Hướng Dương Hồng 3 từng đi qua các rãnh biển sâu quanh Đài Loan và phía trên cáp viễn thông dưới biển, dựa trên phân tích ảnh vệ tinh và tín hiệu tàu.
Cơ quan hàng không Ả Rập Xê Út cho biết 3 công dân thiệt mạng…
Đợt truy thu thuế giới giàu của Trung Quốc đang thành nỗi lo mới của…
Bộ Ngoại giao Mỹ kêu gọi công dân ở Trung Đông cảnh giác sau khi…
NATO xác nhận sẽ tổ chức cuộc tập trận răn đe hạt nhân thường niên…
Giới nhà giàu Trung Quốc tại Hồng Kông, Singapore và Nhật Bản đang tính lại…
Công đoàn học sinh, sinh viên Pháp tuyên bố tiếp tục biểu tình sau khi…
