Diễn tập Hán Quang 42: Đài Loan đẩy mạnh phòng thủ thực chiến

Cuộc diễn tập thực binh Hán Quang 42, đợt thao diễn phòng thủ quy mô lớn thường niên của Đài Loan, diễn ra từ ngày 5 đến 14/8. Kéo dài 10 ngày 9 đêm, cuộc diễn tập áp dụng phương thức “thực binh không bắn đạn thật” trên đảo chính, trong khi các đảo ngoài khơi triển khai một phần nội dung bắn đạn thật, cho thấy sự chuyển biến lớn trong chiến lược quốc phòng của Đài Loan.

Trước nguy cơ bị Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) gây sức ép vùng xám và phong tỏa toàn diện ngày càng gia tăng, diễn tập năm nay nhấn mạnh cơ chế chỉ huy, kiểm soát phi tập trung, áp dụng các phương pháp huấn luyện thực chiến của quân đội Mỹ như “báo cáo ngược”, đồng thời lần đầu thử nghiệm giảm tốc độ mạng di động nhằm kiểm tra năng lực phòng thủ toàn xã hội.

Chỉ huy phân tán, báo cáo ngược kiểu Mỹ

Kể từ khi lần đầu được tổ chức năm 1984, diễn tập Hán Quang luôn là hoạt động quan trọng để Đài Loan kiểm tra khả năng ứng phó một cuộc xâm lược có thể xảy ra từ ĐCSTQ. Diễn tập năm nay gồm hai giai đoạn: diễn tập chỉ huy sở mô phỏng trên máy tính kéo dài 14 ngày 13 đêm, từ ngày 11 đến 24/4, và diễn tập thực binh bắt đầu từ ngày 5/8.

Một quan chức cấp cao của Bộ Quốc phòng Đài Loan cho biết trọng tâm của diễn tập là kiểm tra khả năng thực hiện bốn nội dung/phương thức diễn luyện kiểu Mỹ: diễn luyện binh chủng hợp thành, báo cáo ngược, diễn luyện bảo đảm và diễn luyện chiến đấu/quy trình tác nghiệp chuẩn.

Cơ chế “báo cáo ngược” yêu cầu cán bộ chỉ huy tuyến đầu, sau khi nhận lệnh, phải trình bày lại với cấp trên cách thức dự kiến thực hiện nhiệm vụ. Mục tiêu là bảo đảm các cấp cùng hiểu thống nhất ý định tác chiến, đồng thời trao quyền để lực lượng ở tiền tuyến chủ động ra quyết định khi liên lạc bị gián đoạn trên chiến trường.

Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược và Nguồn lực thuộc Viện Nghiên cứu Quốc phòng – An ninh Đài Loan, ông Tô Tử Vân, nói với CNA rằng diễn tập hiện nay thực chất hơn trước, không còn chỉ mang tính hình thức để đáp ứng yêu cầu của cấp trên. Việc lần đầu đưa đơn vị tình báo quân sự vào diễn tập bàn giấy được cho là phản ánh cách làm của Mỹ, kết hợp dữ liệu radar và máy bay trinh sát để nâng cao nhận thức tình huống chiến trường, giúp lực lượng tiền tuyến nhận được hỗ trợ chính xác hơn.

Chuyên gia William Yang của Nhóm Khủng hoảng Quốc tế (ICG) nói với AP rằng điểm phát triển quan trọng nhất của Hán Quang năm nay là việc đưa phương pháp huấn luyện quân sự của Mỹ vào diễn tập, nhằm nâng cao năng lực phối hợp và khả năng sẵn sàng tác chiến của quân đội Đài Loan.

Huy động toàn xã hội

Phạm vi thử nghiệm của Hán Quang 42 được mở rộng từ chỉ huy quân sự truyền thống sang khả năng chống chịu của toàn xã hội, bao gồm doanh nghiệp, dịch vụ công và người dân. Trong 10 ngày diễn tập, quân đội mô phỏng việc di dời nhà máy vũ khí và dây chuyền sản xuất, qua đó kiểm chứng năng lực các nhà thầu quốc phòng dân sự nhanh chóng tham gia tổng động viên và duy trì chuỗi cung ứng quốc phòng trong xung đột kéo dài.

Nội dung gây chú ý nhất là việc chính quyền Đài Loan lần đầu thử nghiệm giảm tốc độ mạng di động. Trong đợt thử, các máy ATM, đèn tín hiệu giao thông, điện thoại cố định, internet cố định, cuộc gọi thoại và tin nhắn vẫn duy trì hoạt động bình thường. Cuộc thử diễn ra nhằm mô phỏng gián đoạn thông tin liên lạc trong trường hợp ĐCSTQ tấn công hoặc khi xảy ra thảm họa thiên nhiên.

Các nhà mạng đã hạ tốc độ dữ liệu di động 4G và 5G xuống khoảng 256 Kbps ở một số khu vực, khiến người dùng gần như chỉ có thể gửi văn bản. Đây là một phần của nỗ lực kiểm tra khả năng vận hành của chính phủ và xã hội khi thông tin liên lạc bị hạn chế.

Đài Loan đã lập trung tâm ứng phó liên hợp trung ương vào tháng 2/2025 và tiếp tục diễn tập cơ chế phối hợp trong tháng 4 năm nay. Mô hình này nhằm tích hợp quốc phòng, an ninh trật tự, sơ tán – cứu trợ, năng lực y tế, kiểm soát giao thông, phân phối vật tư và hợp tác quân – dân trong một khung điều phối thống nhất.

Quân đội cũng lần đầu áp dụng cơ chế “phóng viên đi cùng đơn vị”, nhằm kiểm tra hiệu quả công bố thông tin tuyến đầu trong thời chiến và đối phó tin giả hoặc hoạt động gây nhiễu nhận thức của đối phương.

Về tổng động viên, quy mô huy động lực lượng dự bị được mở rộng từ cấp đại đội năm trước thành hai lữ đoàn ở miền Bắc và miền Nam Đài Loan cùng lúc, gồm Lữ đoàn Dự bị Đài Bắc và Lữ đoàn 137, với tổng số khoảng 5.000 người. Việc này đi kèm chế độ huấn luyện triệu tập 14 ngày, nhằm kiểm chứng năng lực nhanh chóng bổ sung quân số thời chiến.

Tuy nhiên, việc triển khai phòng thủ toàn xã hội vẫn chịu tác động bởi tình trạng giằng co chính trị nội bộ. Giáo sư Lạc Nam (Lev Nachman) của Đại học Quốc lập Đài Loan và Hội đồng Đại Tây Dương nói với AP rằng chính quyền Tổng thống Lại Thanh Đức từng đề xuất ngân sách quốc phòng đặc biệt khoảng 40 tỷ USD, nhưng cơ quan lập pháp do phe đối lập kiểm soát chỉ thông qua phiên bản giảm còn 24,8 tỷ USD.

Diễn tập chống “chặt đầu”

Tối 5/8, khu vực Bác Ái ở Đài Bắc — nơi tập trung các cơ quan chính trị trọng yếu — diễn ra diễn tập sơ tán chống “chặt đầu”, thường được gọi là “Kế hoạch Vạn Quân”. Văn phòng Tổng thống Đài Loan hiếm hoi công bố toàn bộ quá trình Tổng thống Lại Thanh Đức mang trang bị bảo hộ và rời khu vực trên xe bọc thép bánh lốp Clouded Leopard.

Theo hình ảnh công bố, Tổng thống Lại được Bộ trưởng Quốc phòng Cố Lập Hùng, Tổng thư ký Văn phòng Tổng thống và Đại đội phản ứng nhanh thuộc Bộ chỉ huy Hiến binh 202 hộ tống, di chuyển theo đường Bác Ái đến Sở chỉ huy Viên Sơn ở khu Đại Trực, còn gọi là Trung tâm Chỉ huy Chính trị – Quân sự Quốc gia.

Một số truyền thông nước ngoài cho biết diễn tập có cố vấn quân sự Mỹ đang tại ngũ theo dõi. Hoạt động này được xem là phản ứng trước việc Trung Quốc được cho là xây dựng mô hình khu Bác Ái của Đài Bắc tại căn cứ huấn luyện Chu Nhật Hòa, Nội Mông, nhằm mô phỏng chiến dịch “chặt đầu”.

Xe bọc thép Clouded Leopard 8 bánh do Đài Loan chế tạo, được sử dụng trong cuộc diễn tập, có năng lực bảo vệ trước tác nhân hạt nhân – sinh học – hóa học và xung điện từ. Giáp phía trước được cho là có thể chống chịu mảnh văng từ đạn pháo 105 mm.

Hệ thống tàu điện ngầm Đài Bắc cũng được đưa vào kế hoạch thời chiến. Mục tiêu là tận dụng mạng lưới metro làm tuyến cơ động, ẩn giấu và vận chuyển quân trong nội đô nếu các tuyến đường mặt đất bị tê liệt do không kích.

Tại cửa sông Đạm Thủy tối 6/8, Cụm Công binh 53 diễn tập phong tỏa cầu Đạm Giang mới được đưa vào khai thác hồi tháng 5. Công binh bố trí chướng ngại vật và hàng rào dây thép gai trên cầu, lập ba tuyến ngăn chặn với chiều sâu khoảng 200 m nhằm ngăn lực lượng đối phương tiến từ Bali hoặc cảng Đài Bắc vào trung tâm chính trị – kinh tế của Đài Bắc.

Xe tăng và phòng thủ sân bay

Xe tăng chiến đấu chủ lực M1A2T Abrams do Đài Loan mua từ Mỹ lần đầu tham gia diễn tập Hán Quang. Sau khi lô cuối cùng đến Đài Loan vào cuối tháng 4, toàn bộ 108 xe tăng đã được bàn giao.

Trong diễn tập, Tiểu đoàn tác chiến cơ giới hỗn hợp thuộc Lữ đoàn 584 triển khai tại sân bay quốc tế Đào Viên, sử dụng 4 xe tăng M1A2T và 6 xe bọc thép Clouded Leopard. Tình huống giả định là đối phương đổ bộ đường không để chiếm sân bay và biến nơi này thành căn cứ tiếp nhận lực lượng và bảo đảm hậu cần; lực lượng phòng thủ triển khai chiến dịch chống đổ bộ đường không.

Bộ Tư lệnh Không quân Lục quân và Tác chiến Đặc biệt cũng điều trực thăng CH-47SD Chinook và UH-60M Black Hawk vận chuyển gần 100 quân nhân thuộc Lữ đoàn 564 từ miền Nam ra miền Bắc trong ngày đầu diễn tập, nhằm kiểm tra năng lực tiếp viện nhanh liên khu vực.

Trong trường hợp nguy cơ đối phương sử dụng sân bay tăng cao, Cụm Công binh 53 có thể phá hủy đường băng và các công trình trọng yếu để ngăn sân bay rơi vào tay đối phương.

Phòng thủ phi đối xứng trên biển

Trước tương quan quân sự bất đối xứng ở hai bờ eo biển, Đài Loan đang đẩy nhanh xây dựng tuyến phòng thủ biển phi đối xứng. Bộ Tư lệnh Tác chiến Ven biển Hải quân, thành lập ngày 1/7, lần đầu tham gia Hán Quang; đơn vị này tập hợp tên lửa chống hạm phóng từ bờ, radar cơ động, phương tiện mặt nước không người lái và máy bay không người lái nhằm nâng cao khả năng phối hợp trong phát hiện, theo dõi và tấn công mục tiêu.

Từ năm 2022, Đài Loan đã sản xuất hơn 1.000 tên lửa chống hạm Hùng Phong, nâng tổng lượng dự trữ lên hơn 1.800 quả. Trong đó có Hùng Phong II, tầm bắn 120–250 km, bay với tốc độ dưới âm, và Hùng Phong III, tầm bắn 150–400 km, bay với tốc độ siêu âm. Cùng với hàng trăm tên lửa chống hạm Harpoon do Mỹ cung cấp, các hệ thống này được Lữ đoàn Hải Phong của hải quân triển khai bằng xe phóng cơ động.

Tàu tuần tra lớp Tuo Chiang (Đà Giang) thứ tám, được biên chế ngày 24/7 và có thể mang 12 tên lửa chống hạm, cũng được đưa vào biên chế lực lượng tác chiến. Các tàu và tên lửa cơ động được thiết kế để thực hiện chiến thuật tấn công bão hòa, làm suy giảm khả năng giành quyền kiểm soát biển của hải quân Trung Quốc.

Diễn tập năm nay lần đầu có nội dung tác chiến chống phong tỏa. Tại Hoa Liên ở phía đông, tàu Yu Shan (Ngọc Sơn), tàu rà phá thủy lôi và tàu lớp Tuo Chiang mô phỏng mở luồng hàng hải để bảo đảm viện trợ quân sự của Mỹ có thể tiến vào Đài Loan.

Ngày 6/8, Tổng thống Lại Thanh Đức đến khu Bali, thành phố Tân Bắc, thị sát tàu tuần tra Bali, thuộc lớp Anping (An Bình)— vốn thường phục vụ tuần duyên — trong quá trình lắp container phóng tên lửa chống hạm Hùng Phong, thể hiện cơ chế chuyển đổi từ thời bình sang thời chiến. Ngày 8/8, ông tiếp tục thị sát nội dung tấn công ven biển và phòng thủ cận duyên tại Khu vực Tác chiến 4; cùng ngày, Khu vực Tác chiến 3 diễn tập tên lửa phòng không tầm ngắn tại Đào Viên.

Cuộc diễn tập cũng giới thiệu tên lửa phòng không nội địa Sky Bow III, được mô tả là có năng lực tương đương Patriot PAC-3 của Mỹ, có thể đánh chặn máy bay chiến đấu và tên lửa đang bay tới, đồng thời có khả năng nhanh chóng đổi vị trí sau khi khai hỏa.

Ngày 10/8, tại quần đảo Bành Hồ, lực lượng Khu vực Tác chiến 1 mô phỏng đẩy lùi đột kích đường không của đối phương; xe tăng, pháo binh và pháo phòng không được sử dụng để dựng hệ thống phòng thủ nhiều tầng. Do vị trí chiến lược ở eo biển Đài Loan, Bành Hồ được nhiều chuyên gia nhận định có thể là một trong những mục tiêu ưu tiên nếu Bắc Kinh mở chiến dịch quân sự nhằm vào Đài Loan.

Chiến lược từ chối quyền kiểm soát trên biển của Đài Loan được cho là chịu ảnh hưởng từ việc Ukraine đánh chìm soái hạm Moskva của Hạm đội Biển Đen Nga vào tháng 4/2022. Cách tiếp cận này không đòi hỏi kiểm soát hoàn toàn trên biển, mà nhằm khiến hạm đội đối phương không thể tự do và an toàn hoạt động tại một vùng biển nhất định.

Dù ngân sách đặc biệt 210 tỷ Đài tệ, khoảng 6,5 tỷ USD, nhằm mua 2.000 tàu không người lái và 200.000 UAV vẫn đang chờ cơ quan lập pháp phê duyệt, quân đội Đài Loan đã đẩy mạnh huấn luyện vận hành UAV và trang bị cho binh sĩ bộ công cụ nhận thức tình huống chiến thuật (TAK).

Cựu quan chức Lầu Năm Góc Hồ Chấn Đông cho rằng Đài Loan có thể đã tìm cách kết nối với Mạng lưới Nhiệm vụ Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương (IMN) mới của Bộ Tư lệnh Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương Mỹ, nhằm ngăn hình thành khoảng trống trong mạng lưới phòng thủ khu vực.

Trung Quốc gia tăng sức ép vùng xám

Trong khi Đài Loan chuyển đổi phòng thủ, Trung Quốc tiếp tục tăng sức ép đa chiều bằng các biện pháp pháp lý, thông tin và vùng xám. Từ ngày 23 đến 24/7, Trung Quốc tiến hành diễn tập bắn đạn thật ở phía đông đảo Đông Sơn, tỉnh Phúc Kiến, đồng thời thiết lập khu vực cấm tàu thuyền qua lại.

Viện Doanh nghiệp Mỹ (AEI) nhận định hoạt động này nhằm phản đối bài phát biểu ngày 19/7 của Tổng thống Lại Thanh Đức về “khủng bố đỏ” của ĐCSTQ. Bộ Ngoại giao Đài Loan đã lên án diễn tập của Trung Quốc là hành động gây tổn hại ổn định tại eo biển Đài Loan.

Điều gây lo ngại hơn là việc Trung Quốc sử dụng các phương tiện dân sự và bán dân sự trên biển để làm xói mòn từng bước quyền tài phán của Đài Loan trong “vùng xám”.

Từ ngày 17 đến 23/7, Bộ Nông nghiệp và Nông thôn Trung Quốc điều tàu khảo sát thủy sản “Lam Hải 201” thực hiện nhiệm vụ đầu tiên tại vùng đặc quyền kinh tế phía đông Đài Loan, với hai tàu hải cảnh Trung Quốc hộ tống. Nhà khoa học trưởng của chuyến khảo sát, ông Trịnh Hán Phong, Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu Thủy sản Biển Hoa Đông, tuyên bố hoạt động khảo sát là hành động thực thi quyền tài phán và thể hiện chủ quyền quốc gia.

Trước đó, tàu nghiên cứu “Hướng Dương Hồng 22” (Xiang Yang Hong 22) của Trung Quốc bị cáo buộc xâm nhập “vùng nước hạn chế” của Đài Loan vào giữa tháng 6 và bị xua đuổi. Từ ngày 1/6, tàu hải cảnh Trung Quốc cũng liên tục hoạt động tại vùng biển phía đông Đài Loan, phát thông điệp chỉ thị đối với tàu thương mại và hộ tống tàu khảo sát.

Cơ quan Tuần duyên Đài Loan chỉ trích các hành động này xâm phạm nghiêm trọng chủ quyền của Đài Loan và là một hình thức “chiến tranh nhận thức”, nhằm tạo dựng sự hiện diện lâu dài tại các vùng biển tranh chấp mà không trực tiếp khơi mào xung đột vũ trang, qua đó bào mòn năng lực phòng thủ và yêu sách pháp lý của Đài Loan.

Hỗ trợ của Mỹ

Trước sức ép an ninh, sự hỗ trợ quân sự của Mỹ được xem là nguồn hậu thuẫn đáng kể cho Đài Loan. Dù Tổng thống Trump từng nói ông không muốn “đi 9.500 dặm để tham chiến vì Đài Loan”, giáo sư Lev Nachman cho rằng liên hệ quân sự Mỹ – Đài Loan vẫn vững chắc.

Dự luật phân bổ ngân sách tài khóa 2027, được Hạ viện Mỹ thông qua ngày 15/7, bao gồm 500 triệu USD tài trợ quân sự nước ngoài (FMF) dành cho Đài Loan. Chủ tịch Ủy ban Đối ngoại Hạ viện Mỹ Michael McCaul trong chuyến thăm Đài Loan lần thứ ba vào đầu tháng 8 cho biết ông tin Tổng thống Trump sẽ sớm phê chuẩn gói bán vũ khí 14 tỷ USD còn đang chờ xử lý.