Hàng nghìn người xếp hàng ký đơn kiến nghị ủng hộ Alberta ly khai khỏi Canada

Kể từ ngày 2/1, sau khi Ủy ban Bầu cử Alberta (Elections Alberta) phê chuẩn đơn thỉnh nguyện thu thập chữ ký về trưng cầu dân ý độc lập của tỉnh, tổ chức Alberta Prosperity Project (Dự án Thịnh vượng Alberta) đã bắt đầu lập các điểm ký tên trên khắp nơi, nhằm tìm câu trả lời cho câu hỏi liệu Alberta có nên tách khỏi Canada để trở thành một quốc gia độc lập hay không.

Theo yêu cầu của ủy ban bầu cử, tổ chức này phải thu thập được 177.732 chữ ký trước ngày 2/5, tương đương 10% tổng số phiếu bầu trong cuộc bầu cử cấp tỉnh năm 2023, để có thể khởi động một cuộc trưng cầu dân ý toàn dân về việc Alberta có trở thành quốc gia độc lập hay không.

Đơn thỉnh nguyện mang tên “Trưng cầu dân ý về độc lập của Alberta” đặt câu hỏi: “Quý vị có đồng ý để Alberta tách khỏi Canada và trở thành một quốc gia độc lập hay không?”

Gần đây, Dự án Thịnh vượng Alberta đã dựng nhiều điểm thu thập chữ ký tại Calgary, thành phố lớn nhất tỉnh.

Ngày 26/1, trước tòa nhà Big Four ở khu Cowboy Park, hàng nghìn người ủng hộ trưng cầu dân ý về độc lập đã xếp hàng dài chờ ký tên. Dù thời tiết giá lạnh, dòng người vẫn nườm nượp kéo đến bày tỏ sự ủng hộ với phong trào này. Nhiều người nói họ vô cùng thất vọng với chính sách phân bổ cân bằng tài chính liên bang (Equalization).

Người ký tên: Alberta bị đối xử bất công từ liên bang

Ông Robert Birth, đến ký từ sáng sớm, cho biết với tư cách một người sinh ra và lớn lên tại Alberta, ông đã mất niềm tin vào cơ chế Equalization của liên bang: “Alberta không nên đi nuôi phần lớn các tỉnh khác, mỗi tỉnh phải tự lo cho mình. Trong một thời gian quá dài, Alberta bị đối xử bất công. Giờ là lúc phải tách khỏi (liên bang) rồi.”

Bà J.M., làm phát triển kinh doanh trong ngành công nghệ thông tin, đưa con trai nhỏ theo mình đến ủng hộ trưng cầu dân ý. Bà cho rằng Alberta có một nền văn hóa hoàn toàn khác với các tỉnh khác. Thế hệ cha ông của bà từng trốn khỏi một quốc gia cộng sản để con cháu được sống trong một đất nước tự do, nhưng Canada đang ngày càng giống với nơi họ đã bỏ trốn: “Tôi không muốn con trai tôi phải sống trong một đất nước như vậy. Đó là lý do tôi ủng hộ Alberta độc lập.”

Ian B., một kỹ sư IT, nói rằng trước đây anh từng là người ủng hộ đảng Tự do, nhưng “khi trưởng thành hơn” đã thay đổi suy nghĩ và chuyển sang ủng hộ đảng Bảo thủ. Anh cho rằng quan hệ giữa Alberta và chính quyền liên bang chẳng khác gì bối cảnh trong loạt phim “Đấu trường sinh tử” (The Hunger Games): chính phủ liên bang là “bên ban phát ân huệ”, chia các khu vực hành chính trong cả nước thành kẻ trên người dưới; Alberta làm “kẻ nuôi dưỡng”, còn liên bang và các tỉnh khác làm ngơ trước những đóng góp của tỉnh, thậm chí các chính sách liên bang lại thiên lệch về phía những tỉnh do đảng Tự do nắm quyền. “Tình trạng này phải chấm dứt,” anh nói.

(“Đấu trường sinh tử” mang màu sắc chính trị rất đậm, và thường được các khuynh hướng cánh tả, cánh hữu hay tự do diễn giải theo lập luận riêng của mình. Một số nhà phê bình cho rằng bộ phim phản ánh tâm trạng mất niềm tin vào chính quyền ở nhiều quốc gia ngày nay, khi người dân lo sợ bị giới cầm quyền kiểm soát, nô dịch và tước đoạt nhân quyền.)

Người tổ chức: “Nếu không cho tôi rời Alberta, tôi sẽ đưa cả Alberta rời đi”

Luật sư Jeffrey Rath, thành viên hội đồng của Stay Free Alberta (Giữ Alberta Tự do) và Alberta Prosperity Project, đồng thời là một trong các tổ chức đứng ra tổ chức đợt vận động ký tên lần này, cho biết ông là thế hệ thứ năm sống tại Alberta. Trong thời kỳ đại dịch, cựu Thủ tướng Justin Trudeau áp đặt các hạn chế đi lại, phân loại người dân thành nhóm “được tiêm chủng” và “chưa tiêm chủng”, khiến ông rất bất bình. Ông Rath kể lại mình từng đùa với bạn bè: “Nếu anh không cho tôi rời khỏi Alberta, tôi sẽ mang cả Alberta rời đi.” Không ngờ câu nói đùa ngày trước nay lại có cơ hội trở thành hiện thực.

Ông cho rằng một Alberta độc lập sẽ mang lại lợi ích trực tiếp cho người dân tỉnh: thuế thu nhập và thuế carbon sẽ bị xóa bỏ, “chúng tôi sẽ không còn nộp thuế cho liên bang mà giữ lại tiền ngay tại Alberta. Như vậy sẽ có nhiều việc làm hơn, nhiều cơ hội kinh doanh hơn, Alberta sẽ thật sự thịnh vượng.” Theo ông, chính sách nhập cư của liên bang đang làm xói mòn cơ hội việc làm của người dân Canada, khiến tỷ lệ thất nghiệp trong giới trẻ ở mức cao: “Chúng ta cần quyền tự chủ để kiểm soát biên giới, kiểm soát thuế khóa và kiểm soát việc làm của chúng ta.”

Ông Rath nói thêm, sau chuyến thăm Trung Quốc giữa tháng Một, Thủ tướng Mark Carney đã ký kết một thỏa thuận thương mại với chính quyền cộng sản, khiến Canada “phụ thuộc vào Trung Quốc cộng sản”, đẩy đất nước vào thế bất lợi.

Trước câu hỏi nếu Alberta tách khỏi Canada thì có trở thành bang thứ 51 của Mỹ hay không, ông bác bỏ: “Điều chúng tôi theo đuổi là một Alberta tự do, độc lập, nhưng chúng tôi sẽ là một đối tác tốt của Mỹ.”

Thủ hiến Alberta: Không ủng hộ ly khai

Năm ngoái, tổ chức “Alberta Forever Canada” (Mãi mãi thuộc về Canada) đã thu thập được hơn 450.000 chữ ký thỉnh nguyện phản đối Alberta độc lập.

Ngày 14/1, Thủ hiến Alberta Danielle Smith trong chương trình phát thanh của bà, đã một lần nữa khẳng định lập trường: “Quan điểm của tôi đã rất rõ ràng, đó là bảo vệ chủ quyền của tỉnh Alberta trong khuôn khổ một Canada thống nhất. Tôi muốn xây dựng một mối quan hệ mới với Ottawa.”

Bà cho biết sẽ để cho phong trào ký tên đòi trưng cầu dân ý về độc lập do người dân khởi xướng được tiến hành suôn sẻ: “Họ có 120 ngày để thu thập đủ chữ ký, qua đó mở đường cho một cuộc bỏ phiếu. Khi quá trình này hoàn tất, chúng tôi – với tư cách cơ quan lập pháp – sẽ quyết định phải xử lý số chữ ký ấy như thế nào.”

Đảng Dân chủ Mới Alberta (Alberta NDP) cũng ra tuyên bố ngày 26/1, lên án phong trào ly khai và cam kết tiếp tục gắn bó với Canada.

Một cuộc khảo sát do hãng Ipsos thực hiện từ 9 đến 14/1 trên khoảng 500 cư dân Alberta cho thấy, chỉ 30% người được hỏi ủng hộ Alberta độc lập.

Nguồn gốc chủ nghĩa ly khai Alberta

Chủ nghĩa ly khai Alberta bén rễ từ cảm giác bị ghẻ lạnh ở miền Tây kéo dài nhiều thập niên, và được nuôi dưỡng bởi xung đột về chính sách năng lượng, bất mãn kinh tế, cùng với nhận thức rằng hệ thống liên bang không đại diện và không đền đáp xứng đáng những đóng góp của Alberta.

Gốc rễ: “Cảm giác bị bỏ rơi ở miền Tây” (từ đầu–giữa thế kỷ 20)

Phong trào ly khai Alberta là một phần của hiện tượng rộng hơn gọi là “Western alienation” – cảm giác bị gạt ra ngoài lề ở miền Tây.

Các tỉnh miền Tây (Alberta, Saskatchewan, Manitoba) từ lâu cho rằng quyền lực liên bang tập trung trong tay các tỉnh miền Trung (Ontario và Quebec). Nhiều người ở Alberta tin rằng các chính sách toàn quốc được thiết kế chủ yếu để giành phiếu ở những khu vực đó, dù phải trả giá bằng lợi ích của miền Tây. Tỉnh Alberta chỉ gia nhập liên bang năm 1905, muộn hơn phần lớn các tỉnh khác, và trong nhiều thập niên sau đó còn không nắm quyền kiểm soát tài nguyên thiên nhiên của chính mình (điều này chỉ thay đổi vào năm 1930).

Tất cả những yếu tố này gieo mầm cho cảm giác “Alberta chỉ đóng vai phụ trong cấu trúc liên bang”.

Dầu khí và xung đột với chính sách liên bang (từ thập niên 1970 đến nay)

Năng lượng là yếu tố cốt lõi. Đầu thập niên 1980, chính phủ của Pierre Trudeau đưa ra Chương trình Năng lượng Quốc gia (National Energy Program – NEP), nhằm giữ giá dầu thấp cho miền Đông Canada và tăng cường kiểm soát liên bang đối với ngành năng lượng. Chương trình này giáng đòn nặng nề vào kinh tế Alberta; lãi suất thế chấp lên tới 20% khiến nhiều gia đình phá sản. NEP đến nay vẫn bị nhiều người Alberta coi là một sự phản bội.

Dù chương trình này đã bị bãi bỏ từ lâu, nó vẫn là biểu tượng cho sự can thiệp có hại của chính quyền liên bang vào công việc Alberta.

Cơ chế Equalization: “Chúng tôi đóng nhiều, nhận ít”

Alberta thường là tỉnh đóng góp ròng lớn nhất vào ngân sách liên bang. Cơ chế Equalization được thiết kế để giúp các tỉnh ít giàu hơn có đủ nguồn lực cung cấp dịch vụ công. Alberta không nhận tiền từ chương trình này nhưng lại là nguồn tài trợ chính. Nhiều người ở đây cảm thấy: “Chúng ta đóng góp hàng tỉ, nhưng Ottawa lại chặn đường ống dẫn dầu của chúng ta. Các tỉnh khác hưởng lợi từ dầu mỏ của Alberta, nhưng lại phản đối nó.”

Điều này nuôi dưỡng cảm giác bất mãn: Alberta bị khai thác về kinh tế nhưng bị phớt lờ về chính trị.

Chính sách môi trường và các dự án đường ống (từ những năm 2000 đến thập niên 2020)

Mỗi lần một dự án năng lượng bị chặn hoặc trì hoãn, làn sóng ly khai lại dâng cao.

Các điểm bùng phát điển hình gồm việc hủy bỏ các dự án đường ống như Keystone XL, Energy East; các chính sách khí hậu của liên bang và thuế carbon. Với nhiều người Alberta, đây là những mối đe dọa tồn sinh đối với kế sinh nhai của họ.

Cảm giác thiếu đại diện về chính trị

Trong các kỳ bầu cử liên bang, Alberta thường bỏ phiếu áp đảo cho Đảng Bảo thủ, trong khi chính phủ liên bang lại thường do Đảng Tự do lãnh đạo. Hệ quả là không ít người Alberta tin rằng lá phiếu của họ “không có trọng lượng” trên bình diện toàn quốc.

Điều này dẫn đến một niềm tin dai dẳng: “Ngay cả khi tất cả cử tri Alberta đồng lòng, chúng ta vẫn không thể xoay chuyển kết quả bầu cử toàn quốc.” Sự bức xúc ấy đôi khi được chuyển hóa thành ý tưởng ly khai.

Làn sóng ly khai Alberta hiện đại (từ 2019 đến nay)

Các phong trào gần đây bao gồm: Wexit (phong trào “miền Tây rời đi”) bùng lên sau bầu cử liên bang năm 2019; sự ra đời của Đảng Độc lập Alberta (Alberta Independence Party); và quan điểm “giành chủ quyền trong một Canada thống nhất” – tức là đòi hỏi thêm quyền tự trị thay vì tách ra hoàn toàn.

Thực chất, chủ nghĩa ly khai Alberta quan tâm điều gì?

Cốt lõi của nó không phải là chủ nghĩa dân tộc, mà là:

• Sự sống còn về kinh tế.
• Quyền kiểm soát tài nguyên thiên nhiên.
• Cảm nhận về sự công bằng trong hệ thống liên bang.
• Tiếng nói chính trị có trọng lượng.

Với nhiều người ủng hộ, ly khai trước hết là một công cụ gây sức ép chính trị, hơn là mục tiêu sau cùng không thể thỏa hiệp.