Học giả Iran: Bắc Kinh xem Iran là công cụ chiến thuật nhằm kiềm chế Mỹ

Gần đây, một đoạn phỏng vấn của nhà kinh tế học Iran Arsham Reisinezhad về quan hệ Trung Quốc – Iran đã được lan truyền trên mạng xã hội. Trong chương trình, ông thẳng thắn nhận định rằng Trung Quốc không coi Iran là một đồng minh chiến lược đúng nghĩa, mà xem Tehran như một “công cụ chiến thuật” có thể tận dụng nhằm duy trì mức độ căng thẳng có giới hạn và trong tầm kiểm soát tại Trung Đông. Theo ông, mục tiêu của Bắc Kinh là buộc Mỹ phải tiếp tục phân bổ nguồn lực quân sự và sự chú ý chiến lược vào khu vực này, qua đó tránh để Washington dồn toàn bộ sức ép sang Trung Quốc.

Ông Reisinezhad cũng cho rằng trong cuộc xung đột gần đây liên quan đến eo biển Hormuz, Trung Quốc đã cung cấp cho Iran thiết bị, công nghệ quân sự và dữ liệu vệ tinh.

“Không muốn Iran sụp đổ, nhưng cũng không muốn tham chiến vì Iran”

Theo ông Reisinezhad, lập trường thực sự của Trung Quốc đối với Iran không phải là cùng phòng thủ như giữa các đồng minh truyền thống, mà là một hình thức hỗ trợ có tính toán và giới hạn.

Ông phân tích rằng chừng nào Iran còn đủ khả năng kiềm chế Mỹ, đe dọa các căn cứ quân sự của Washington ở Trung Đông và buộc Mỹ phải duy trì số lượng lớn tàu chiến, hệ thống phòng không cùng binh sĩ tại Vịnh Ba Tư, thì Bắc Kinh vẫn được hưởng lợi. Việc Mỹ tiếp tục dồn nguồn lực vào Trung Đông đồng nghĩa với việc hạn chế khả năng phân bổ lực lượng cho eo biển Đài Loan, Biển Đông và khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương.

Tuy nhiên, Trung Quốc cũng không muốn Iran đẩy khu vực vào một cuộc chiến mất kiểm soát. Nếu eo biển Hormuz bị phong tỏa trong thời gian dài, không chỉ kinh tế Mỹ và châu Âu bị ảnh hưởng mà chính Trung Quốc – quốc gia phụ thuộc lớn vào nguồn dầu nhập khẩu từ Vùng Vịnh – cũng sẽ chịu thiệt hại nặng nề. Vì vậy, theo ông, điều Bắc Kinh mong muốn không phải là Iran giành chiến thắng mang tính quyết định, mà là tiếp tục tồn tại, duy trì khả năng phản công nhưng không khiến thị trường năng lượng toàn cầu rơi vào tình trạng tê liệt kéo dài.

Nhận định này tương đồng với phân tích của một số hãng truyền thông quốc tế. Financial Times cho rằng việc Mỹ liên tục tiêu hao tên lửa, tên lửa đánh chặn phòng không và các nguồn lực quân sự trong cuộc chiến với Iran có thể làm suy giảm khả năng chuẩn bị của Washington trước các điểm nóng khác như Đài Loan. Tuy nhiên, giá dầu tăng cao và sự gián đoạn vận tải qua Vùng Vịnh cũng sẽ gây tổn thất đáng kể cho nền kinh tế Trung Quốc. Nói cách khác, xung đột Trung Đông vừa mang lại lợi ích chiến lược, vừa kéo theo những rủi ro rõ rệt đối với Bắc Kinh.

Từ dầu giá rẻ đến tình báo vệ tinh: Hợp tác Trung Quốc – Iran không phải điều vô căn cứ

Trung Quốc và Iran từ lâu đã duy trì quan hệ chặt chẽ về năng lượng và thương mại. Sau khi Iran bị Mỹ trừng phạt, Trung Quốc trở thành một trong những khách hàng mua dầu lớn nhất của Tehran. Ngay cả trong thời gian chiến sự và phong tỏa, Iran vẫn tìm cách đưa lượng lớn dầu thô sang thị trường châu Á.

Theo The Wall Street Journal, trong khoảng thời gian ngừng bắn ngắn ngủi từ tháng 6 đến tháng 7/2026, Iran đã nhanh chóng xuất khẩu khoảng 70 triệu thùng dầu, trị giá từ 5-6 tỷ USD, với điểm đến chủ yếu được cho là Trung Quốc. Khoản thu này đã giúp Tehran tạo được nguồn dự trữ tài chính quan trọng trước khi Mỹ tái áp đặt các biện pháp phong tỏa.

Trong lĩnh vực quân sự, các hợp tác giữa hai bên gây nhiều tranh cãi hơn. Truyền thông Mỹ từng đưa tin một số doanh nghiệp Trung Quốc đã bán hoặc giới thiệu cho Iran ảnh vệ tinh, dữ liệu địa không gian, thiết bị định vị và các linh kiện lưỡng dụng phục vụ cả mục đích dân sự lẫn quân sự. Một số nguồn tin cũng cho rằng sau khi tín hiệu GPS bị gây nhiễu, Iran ngày càng phụ thuộc vào hệ thống định vị vệ tinh Bắc Đẩu (BeiDou) của Trung Quốc nhằm nâng cao độ chính xác cho tên lửa và máy bay không người lái.

The Washington Post từng đưa tin một số doanh nghiệp Trung Quốc đã tiếp thị cho khách hàng các dữ liệu địa không gian liên quan đến hoạt động triển khai quân sự của Mỹ tại Trung Đông. Chính phủ Mỹ sau đó cũng áp đặt lệnh trừng phạt đối với một số công ty Trung Quốc với cáo buộc cung cấp thông tin địa không gian cho Iran. Tuy nhiên, liệu các dịch vụ thương mại này có do chính phủ Trung Quốc trực tiếp chỉ đạo hay các dữ liệu đó có được sử dụng trong các cuộc tấn công quân sự cụ thể hay không vẫn chưa thể được xác nhận đầy đủ.

Tình báo phương Tây nói Bắc Kinh từng cân nhắc hỗ trợ quân sự

Tháng 4/2026, CNN, dẫn lời các quan chức tình báo Mỹ, cho biết Trung Quốc từng cân nhắc chuyển giao tên lửa phòng không vác vai cho Iran thông qua nước thứ ba. Sau đó, CBS News đưa tin cơ quan tình báo Mỹ phát hiện Bắc Kinh có thể đã nghiên cứu phương án cung cấp hệ thống radar băng tần X nhằm tăng cường khả năng phát hiện máy bay tàng hình và tên lửa cho Iran.

Trong khi đó, Financial Times, dẫn các tài liệu được cho là của quân đội Iran, cho biết Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran từ năm 2024 đã sở hữu một vệ tinh trinh sát độ phân giải cao do doanh nghiệp Trung Quốc chế tạo và phóng lên quỹ đạo, đồng thời sử dụng vệ tinh này để theo dõi các mục tiêu quân sự tại Trung Đông. Báo cáo cho rằng vệ tinh này có thể đã hỗ trợ Iran lập kế hoạch tấn công các căn cứ quân sự Mỹ và những mục tiêu khác.

Đáng chú ý, sự quan tâm của giới chức Mỹ đối với mối liên hệ giữa doanh nghiệp Trung Quốc và quân đội Iran không chỉ dừng lại ở hoạt động vận chuyển vũ khí. Reuters từng đưa tin các quan chức Mỹ cáo buộc một trong những nhà sản xuất chip lớn nhất Trung Quốc đã cung cấp công nghệ liên quan đến sản xuất chất bán dẫn cho hệ thống quân sự Iran. Một số nguồn tin khác cũng cho biết quân đội Mỹ từng chặn một tàu Iran trên đường trở về từ Trung Quốc, nghi chở theo các thiết bị lưỡng dụng có thể phục vụ cả mục đích dân sự lẫn quân sự.

Iran kiềm chế Mỹ nhưng không đồng nghĩa hai nước là đồng minh quân sự

Từ góc nhìn của Bắc Kinh, giá trị chiến lược của Iran chủ yếu nằm ở ba yếu tố: là nguồn cung dầu giá rẻ quan trọng của Trung Quốc; kiểm soát vị trí địa lý then chốt gần eo biển Hormuz; và có khả năng buộc Mỹ duy trì lực lượng quân sự quy mô lớn tại Trung Đông.

Eo biển Hormuz hiện vận chuyển khoảng 20% lượng dầu thương mại toàn cầu. Ngay cả khi không phong tỏa hoàn toàn tuyến hàng hải này, chỉ riêng việc Iran sử dụng tên lửa, thủy lôi, xuồng cao tốc và máy bay không người lái để đe dọa cũng đủ khiến phí bảo hiểm vận tải biển và giá dầu quốc tế tăng mạnh. Theo phân tích của AP, nếu muốn bảo đảm hoàn toàn tự do hàng hải qua Hormuz, Mỹ có thể phải điều thêm tàu chiến, lực lượng rà phá thủy lôi và thậm chí cả bộ binh, trong khi Iran đã chuẩn bị cho kiểu chiến tranh bất đối xứng này suốt nhiều thập kỷ.

Đó cũng chính là cốt lõi trong khái niệm “công cụ chiến thuật” mà Reisinezhad đề cập: Iran chưa chắc có thể đánh bại Mỹ, nhưng có thể khiến Washington phải trả giá đắt trong thời gian dài và rất khó thoát khỏi cuộc đối đầu.

Tuy nhiên, Trung Quốc cũng phải duy trì khoảng cách một cách thận trọng. Những năm gần đây, Bắc Kinh vừa tăng cường hợp tác với Iran, vừa mở rộng quan hệ năng lượng và đầu tư với Ả Rập Xê Út, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), Qatar và nhiều quốc gia Ả Rập vùng Vịnh khác. Nếu công khai đứng về phía Iran, Trung Quốc không chỉ có nguy cơ hứng chịu các lệnh trừng phạt từ Mỹ mà còn có thể làm tổn hại quan hệ với các nước vùng Vịnh và đe dọa chính an ninh năng lượng của mình.

Vì vậy, quan hệ Trung Quốc – Iran được đánh giá gần giống một mối quan hệ hợp tác dựa trên lợi ích song phương nhưng không bình đẳng. Iran cần thị trường tiêu thụ dầu, công nghệ và sự hậu thuẫn ngoại giao từ Trung Quốc; trong khi Trung Quốc cần Iran tiếp tục kiềm chế Mỹ nhưng không muốn phải gánh toàn bộ chi phí để bảo vệ chính quyền Tehran.

Theo ông Reisinezhad, điều này phản ánh logic hiện thực trong quan hệ Trung Quốc – Iran: Bắc Kinh không mong Mỹ giành chiến thắng, nhưng cũng không muốn Iran sụp đổ hoàn toàn. Đối với Trung Quốc, một Iran có thể tiếp tục gây sức ép, tiêu hao nguồn lực của Mỹ nhưng không đẩy khu vực vào một cuộc chiến toàn diện mất kiểm soát mới là kịch bản phù hợp nhất với lợi ích chiến lược của nước này.