IAEA: Syria từng bí mật xây dựng một lò phản ứng hạt nhân

Từ lâu, giới chức và các chuyên gia quốc tế đã nghi ngờ rằng dưới thời ông Assad, Syria từng bí mật triển khai một chương trình hạt nhân không được khai báo, trong đó có một lò phản ứng hạt nhân được cho là do Triều Tiên xây dựng tại Deir ez-Zor.

Địa điểm này chỉ được công khai vào năm 2007. Khi đó, Israel tiến hành một cuộc không kích phá hủy cơ sở này. Sau đó, Syria san phẳng khu vực và chưa bao giờ đưa ra câu trả lời đầy đủ đối với những câu hỏi của IAEA.

Israel cũng được cho là sở hữu một chương trình vũ khí hạt nhân chưa được công khai, và thường được coi là quốc gia duy nhất tại Trung Đông sở hữu bom hạt nhân. Tuy nhiên, Israel từ lâu vẫn duy trì chính sách không xác nhận cũng không phủ nhận việc sở hữu vũ khí hạt nhân.

Tình hình bắt đầu có chuyển biến sau khi chính quyền Assad sụp đổ. Đầu tháng 12/2024, sau khi ông Assad bị lật đổ, chính quyền mới của Syria đồng ý cho các thanh sát viên IAEA tiếp cận những địa điểm từng bị nghi ngờ có liên quan đến các hoạt động hạt nhân.

Năm 2024, IAEA đã lấy mẫu tại các địa điểm liên quan và trong một báo cáo công bố năm ngoái cho biết đã phát hiện các hạt uranium trong những mẫu này.

Sau quá trình điều tra thêm, IAEA xác nhận trong báo cáo mới nhất rằng chính quyền Syria trước đây đã không khai báo các vật liệu hạt nhân, cơ sở hạt nhân và hoạt động hạt nhân liên quan.

Ngoài lò phản ứng hạt nhân đang được xây dựng tại Deir ez-Zor, IAEA còn xác định thêm hai cơ sở có liên quan.

Một cơ sở là nhà máy sản xuất nhiên liệu hạt nhân, được sử dụng để chế tạo nhiên liệu cho lò phản ứng. Cơ sở còn lại được sử dụng để lưu trữ nhiên liệu hạt nhân, chất thải uranium và chất thải hạt nhân.

Đáng chú ý, cuộc thanh sát lần này còn dẫn tới một phát hiện mới.

Trong chuyến thăm Syria, Tổng Giám đốc IAEA Rafael Grossi cùng các thanh sát viên cấp cao đã tới một địa điểm trước đây chưa từng được khai báo.

Ngày 17/7 năm nay, chính quyền Syria mới đã chủ động gửi thư cho IAEA thông báo về sự tồn tại của địa điểm này, đồng thời mời IAEA phối hợp với phía Syria kiểm tra và xác minh địa điểm cũng như bất kỳ vật liệu hạt nhân nào có thể được phát hiện tại đây.

Kết quả, IAEA phát hiện uranium kim loại tự nhiên tại địa điểm này, tồn tại dưới dạng các thanh nhiên liệu có vỏ bọc. Sau khi kiểm tra, IAEA xác nhận lượng uranium kim loại tự nhiên tại đây vào khoảng 73 tấn.

Hiện toàn bộ số vật liệu hạt nhân này đang chịu các biện pháp niêm phong và giám sát của IAEA.

Chính quyền Syria mới cũng cho biết họ muốn phát triển chương trình năng lượng hạt nhân dân sự trong tương lai, đồng thời khẳng định mọi vật liệu hạt nhân được phát hiện trên lãnh thổ Syria sẽ tiếp tục do phía Syria quản lý và chịu sự giám sát theo các cơ chế thanh sát quốc tế.