Iran dùng dầu mỏ đổi hàng hóa Trung Quốc để né trừng phạt, bị lộ tẩy

Iran được cho là trong những năm gần đây đã sử dụng một cơ chế bí mật tương tự “hàng đổi hàng”, chuyển doanh thu từ dầu mỏ bán cho Trung Quốc thành các khoản thanh toán để mua hàng hóa Trung Quốc, qua đó né tránh các lệnh trừng phạt. Ước tính trong năm qua, khoảng 2 – 2,5 tỷ USD đã được luân chuyển qua cơ chế này; trong đó ít nhất một giao dịch có thể liên quan đến hợp đồng trị giá hàng triệu USD mua thiết bị phòng không.

Hôm thứ Năm (10/9), hai nguồn tin cấp cao của Iran và ba người am hiểu vấn đề nói với Reuters rằng cơ chế này cho phép Iran sử dụng tiền thu được từ bán dầu để mua thuốc men, xe cộ, thiết bị liên lạc và các hàng hóa khác của Trung Quốc, đồng thời hạn chế việc dòng tiền trực tiếp đi vào hệ thống ngân hàng quốc tế.

Tuy nhiên, các nguồn tin không tiết lộ chi tiết giao dịch, và Reuters không thể độc lập xác minh liệu những giao dịch này có thực sự diễn ra hay không.

Doanh thu dầu mỏ được lưu chuyển trong hệ thống Trung Quốc

Theo điều tra của Reuters, một người đại diện cho công ty kinh doanh dầu mỏ quốc doanh Trung Quốc Zhuhai Zhenrong ít nhất cho đến năm nay, mỗi tháng sẽ gửi hàng trăm triệu USD vào một thực thể tài chính có tên “ChuXin”, đặt tại Trung Quốc.

Các nguồn tin cho biết những khoản tiền này được dùng cho các hoạt động mua sắm đã thỏa thuận với một công ty đăng ký tại Hồng Kông và có liên hệ với Công ty Dầu khí Quốc gia Iran. Sau đó, ChuXin sẽ chuyển tiền cho các nhà xuất khẩu Trung Quốc cũng như các doanh nghiệp Trung Quốc đang xây dựng cơ sở hạ tầng tại Iran.

Trước đó, một cuộc điều tra của Wall Street Journal vào tháng 10/2025 đã tiết lộ thực thể tài chính “ChuXin” chưa rõ danh tính, đặt tại Trung Quốc, và cho biết tổ chức này được sử dụng để tiếp nhận các khoản tiền liên quan đến dầu mỏ Iran, sau đó thanh toán cho các doanh nghiệp Trung Quốc đang thực hiện các dự án tại Iran.

Reuters cho biết, khoảng 70% doanh thu từ dầu mỏ Iran liên quan đến cơ chế này được phân bổ cho các dự án cơ sở hạ tầng; phần còn lại được đưa vào một thực thể có mục đích đặc biệt (SPV) để thanh toán cho các doanh nghiệp Trung Quốc cung cấp hàng hóa cho Iran.

Năm nguồn tin cho biết, nguồn tiền trong SPV do hai thực thể quản lý, trong đó một bên hoạt động đại diện cho Bộ Thương mại Trung Quốc, bên còn lại có liên hệ với Ngân hàng Trung ương Iran.

Khi Ngân hàng Trung ương Iran phê duyệt cho các nhà nhập khẩu sử dụng nguồn tiền trong SPV, thực thể phía Iran sẽ thông báo cho phía Trung Quốc để chuyển tiền thanh toán cho nhà cung cấp.

Tuy nhiên, Reuters cho biết họ không tìm thấy một tổ chức tài chính mang tên “ChuXin” trong hồ sơ đăng ký doanh nghiệp Trung Quốc, cũng như không tìm thấy các công ty được cho là đại diện cho Bộ Thương mại Trung Quốc và Ngân hàng Trung ương Iran.

Một nguồn tin thậm chí cho rằng ChuXin có thể “chỉ tồn tại trên một bảng tính”.

Trả lời câu hỏi của Reuters, Bộ Ngoại giao Trung Quốc cho biết “không biết về tình hình mà bạn mô tả”, đồng thời nói: “Trung Quốc luôn phản đối các biện pháp trừng phạt đơn phương không có cơ sở trong luật pháp quốc tế và không được Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc cho phép.”

Nhân dân tệ và CIPS giúp giảm phụ thuộc vào USD

Trước đó, trong một cuộc điều tra hồi tháng 6, Wall Street Journal chỉ ra rằng những năm gần đây Iran ngày càng sử dụng đồng nhân dân tệ và hệ thống tài chính Trung Quốc để thực hiện giao dịch, qua đó giảm phụ thuộc vào đồng USD và hệ thống ngân hàng Mỹ.

USD từ lâu giữ vai trò chủ đạo trong các giao dịch tài chính toàn cầu. Phần lớn các khoản thanh toán xuyên biên giới bằng USD phải đi qua hệ thống thanh toán của các ngân hàng Mỹ, cho phép phía Mỹ giám sát các giao dịch liên quan và thông qua các biện pháp trừng phạt tài chính để hạn chế các thực thể bị trừng phạt sử dụng USD.

Bắc Kinh bắt đầu xây dựng Hệ thống thanh toán liên ngân hàng xuyên biên giới bằng nhân dân tệ (CIPS) từ năm 2015, như một kênh thanh toán và truyền thông tin xuyên biên giới khác ngoài SWIFT. CIPS không hoàn toàn tách khỏi SWIFT, nhưng cho phép một số giao dịch bằng nhân dân tệ không phải đi qua các tổ chức tài chính Mỹ.

Wall Street Journal dẫn lời các quan chức phương Tây đương nhiệm và tiền nhiệm cho biết các bên mua dầu của Trung Quốc thường không trực tiếp chuyển tiền nhân dân tệ cho Tehran. Thay vào đó, họ giữ tiền tại Trung Quốc rồi thanh toán cho các nhà thầu Trung Quốc sang Iran xây dựng sân bay, nhà máy lọc dầu và các công trình khác. Một số khoản tiền khác được chuyển qua SPV để thanh toán cho các nhà xuất khẩu Trung Quốc, sau đó đưa phụ tùng ô tô và các hàng hóa khác tới Iran.

Các nhà phân tích cho rằng Bắc Kinh không nhằm mục tiêu thay thế hoàn toàn đồng USD, mà muốn xây dựng những kênh thương mại một phần không chịu ảnh hưởng trực tiếp của hệ thống tài chính Mỹ.

Ông Andrea Ghiselli, học giả tại Đại học Exeter, Anh, chuyên nghiên cứu quan hệ Trung Quốc-Trung Đông, nói với Reuters rằng một mặt, Trung Quốc muốn cho thấy nước này sẽ không bị đe dọa bởi các lệnh trừng phạt thứ cấp của Mỹ; mặt khác, Bắc Kinh cũng không muốn các ngân hàng hoặc doanh nghiệp Trung Quốc bị loại khỏi hệ thống tài chính quốc tế.

“Họ muốn duy trì không gian để có thể ‘phủ nhận hợp lý’,” ông Ghiselli nói.

Theo dữ liệu của Kpler, hơn 80% lượng dầu xuất khẩu bằng đường biển của Iran trong năm 2025 được vận chuyển tới Trung Quốc, với sản lượng trung bình khoảng 1,4 triệu thùng/ngày.

Reuters cho biết cơ chế giao dịch tương tự “hàng đổi hàng” này đã hoạt động ít nhất từ năm 2021, ban đầu chủ yếu được sử dụng để mua thuốc men và vắc-xin COVID-19. Khi Washington gia tăng sức ép kinh tế trong những năm gần đây, cơ chế này ngày càng trở nên quan trọng đối với Iran.