Lãnh tụ mới Iran vẫn im tiếng sau hơn 48 giờ, vai trò IRGC gây nhiều nghi vấn

Kể từ khi được chỉ định làm tân lãnh tụ tối cao Iran hôm Chủ nhật (8/3), ông Mojtaba Khamenei đã hơn 48 giờ không xuất hiện trước công chúng; đến tối thứ Ba, ông vẫn chưa đưa ra bất kỳ phát biểu công khai nào và cũng không có hình ảnh mới nào được công bố. Điều này khiến dư luận đặt câu hỏi: việc ông lâu không lộ diện chỉ thuần túy là vì lý do an ninh, hay thực chất ông chỉ là một nhân vật do Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) dựng lên và chi phối.

Các nguồn tin nói với Reuters rằng IRGC đã đóng vai trò “người tạo ra ông vua” trong cuộc chuyển giao quyền lực lần này. Theo các nguồn này, lực lượng bị Mỹ, Úc và Liên minh châu Âu liệt vào danh sách tổ chức khủng bố đó đã phớt lờ những lo ngại của phe thực dụng trong nội bộ Iran, và nhất quyết thúc đẩy việc bổ nhiệm ông Mojtaba.

Nguồn tin cho hay, IRGC lựa chọn ông Mojtaba vì cho rằng ông “dễ bảo” hơn người cha quá cố, từ đó giúp lực lượng này dễ dàng nắm quyền kiểm soát toàn diện hơn đối với chính sách đối nội và đối ngoại trong tương lai.

Bóng mờ chấn thương và an toàn bao trùm chính quyền mới

Dù nhiều năm qua ông Mojtaba vẫn ở hậu trường điều hành, nắm văn phòng của cha và là một nhân vật có ảnh hưởng phía sau cánh gà, đối với nhiều người dân Iran, ông vẫn là gương mặt xa lạ. Hơn nữa, bản thân ông được cho là có thể đã bị thương trong các đợt không kích của Mỹ và Israel.

Một phát thanh viên của Đài truyền hình quốc gia Iran dường như đã gián tiếp xác nhận tin đồn ông bị thương khi trên sóng mô tả ông là một “janbaz” trong “cuộc chiến Ramadan” – tức “thương binh kháng chiến, người anh hùng mang trong mình vết thương danh dự”. “Cuộc chiến Ramadan” là cách Tehran gọi cuộc xung đột hiện nay.

Hiện chưa thể xác minh độc lập tình trạng sức khỏe của ông Mojtaba, nhưng việc ông liên tục im tiếng càng làm dấy lên nhiều đồn đoán. Ngoài những tin đồn về chấn thương, tình hình an ninh cực kỳ căng thẳng tại Iran hiện nay cũng được xem là một lý do khả dĩ khiến ông chọn cách tiếp tục ẩn mình.

Vệ binh Cách mạng nắm quyền chi phối Iran

Các nhân vật cấp cao ở Tehran nói với Reuters rằng IRGC đã bí mật dàn dựng toàn bộ tiến trình bầu chọn vừa qua. Do địa điểm họp ban đầu bị đánh bom, Hội đồng Chuyên gia – cơ quan chịu trách nhiệm chọn lãnh tụ tối cao – buộc phải chuyển sang một địa điểm bí mật, một số thành viên thậm chí không thể tham gia bỏ phiếu vì liên lạc bị cắt đứt.

Một cựu quan chức cải cách, đề nghị giấu tên, tiết lộ rằng IRGC đã đe dọa các nhân vật chỉ trích ông Mojtaba, khiến các thành viên Hội đồng Chuyên gia cuối cùng phải miễn cưỡng bỏ phiếu ủng hộ ông.

Trước đây, lãnh tụ tối cao quá cố Ali Khamenei vẫn có thể phần nào kiềm chế IRGC, đồng thời cân bằng quyền lực giữa lực lượng này với bộ máy quan liêu dân sự và giới giáo sĩ. Tuy nhiên, theo một nguồn tin, Iran hiện trên thực tế đã rơi vào tay IRGC.

Giới phân tích nhận định, điều này cho thấy Iran đang dần chuyển từ mô hình “lãnh tụ tôn giáo tối cao” sang một nhà nước do quân đội – mà cụ thể là IRGC – nắm quyền chi phối.

Ông Alex Vatanka, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Nghiên cứu Trung Đông ở Washington, bình luận: “Mojtaba mang ơn Vệ binh Cách mạng, nên ông sẽ không có được thứ quyền lực tối thượng tuyệt đối giống như cha mình.”

Sự dịch chuyển quyền lực này đã bắt đầu hiển hiện trên thực tế. Theo các nguồn tin, hôm thứ Bảy tuần trước, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đã bị IRGC khiển trách vì phát biểu xin lỗi các nước vùng Vịnh, và sau đó buộc phải rút lại một phần lời nói.

“Schrödinger Khamenei”

Mặc dù bộ máy tuyên truyền của nhà nước đang cố gắng phô diễn bề ngoài đoàn kết, nhưng trong xã hội Iran, sự ngờ vực đối với vị lãnh tụ kế vị theo kiểu cha truyền con nối, lại thiếu kinh nghiệm điều hành, là rất rõ rệt.

Trên mạng xã hội, các câu chuyện hài đen xuất hiện dày đặc. Trong cộng đồng nói tiếng Ba Tư, cư dân mạng gọi vị lãnh tụ “mất tích” này là “Schrödinger Khamenei”, ám chỉ tình trạng mơ hồ về việc ông còn sống hay đã chết, và về địa vị thực sự của ông.

Một bài đăng được chia sẻ rộng rãi viết: “Tôi nghĩ thứ mà chúng ta phải đối mặt bây giờ không phải là con mèo của Schrödinger, mà là Schrödinger Khamenei. Cho tới khi họ mang ông ta ra cho mọi người thấy, chúng ta chẳng biết ông ấy là người sống hay đã chết.”

Một số bài đăng khác lại nửa đùa nửa thật nhận xét rằng việc tuyên bố cho ông Mojtaba kế vị có thể… giải quyết một loạt bài toán chính trị cùng lúc: “Tuyên bố cho Mojtaba làm lãnh tụ là một nước cờ rất khôn, bởi không thể ‘giết’ một người vốn đã chết rồi.”

Một bài đăng khác dùng giọng điệu châm biếm tương tự: “Anh biết còn điều gì tốt hơn một Khamenei đã chết không? Là hai Khamenei đã chết.”

Khác với phần lớn chính khách cấp cao, ông Mojtaba gần như chưa từng xuất hiện trước công chúng trong các bài diễn văn hay phỏng vấn. Những đoạn ghi âm giọng nói của ông được công khai cũng chỉ đếm trên đầu ngón tay. Dân mạng Iran cũng không bỏ lỡ cơ hội đem chuyện này ra làm trò đùa.

Một trong những bài đăng được lan truyền mạnh viết: “Đến cả dữ liệu ghi âm giọng nói của Mojtaba Khamenei cũng không đủ cho AI dùng để huấn luyện mà tạo ra bản deepfake giọng của ông ta.”

Những câu đùa này phản ánh tâm trạng bất mãn và mỉa mai trong xã hội, đồng thời cho thấy một quá trình chuyển giao quyền lực cứng rắn, thiếu sự đồng thuận dân ý lẫn tôn giáo, có thể sẽ làm xói mòn thêm nền tảng ủng hộ vốn đã suy yếu của chế độ.

Hiện điều dư luận quan tâm nhất vẫn là khi nào – và liệu – Mojtaba sẽ xuất hiện công khai. Sự chờ đợi này phơi bày thực tế rằng ngay trong nội bộ hệ thống chính trị Iran, đối với hướng đi lãnh đạo của ông, vẫn tồn tại một nhiều bất định.