Mù quáng hạt nhân: Lịch sử vũ khí sinh học Liên Xô trong thập niên 70s

Một số tờ báo phương Tây dòng chính cho biết Liên Xô từng xây dựng chương trình vũ khí sinh học quy mô lớn, trong đó có nghiên cứu và sản xuất Yersinia pestis kháng kháng sinh để phát tán bằng khí dung. Đoạn lịch sử này khiến Mỹ theo dõi sát vụ nhân viên phòng thí nghiệm tử vong tại Nga, nhưng hiện chưa có bằng chứng cho thấy sự cố năm 2026 liên quan đến một chủng dịch hạch được vũ khí hóa. Mỹ vẫn đang chờ thêm thông tin để xác định chính xác tác nhân, khả năng kháng thuốc và nguy cơ lây lan.

Sau khi Mỹ chấm dứt chương trình vũ khí sinh học tấn công năm 1969 và Công ước Vũ khí Sinh học ra đời năm 1972, phương Tây đã quá tập trung vào vũ khí hạt nhân và đánh giá thấp nguy cơ vũ khí sinh học — hiện tượng mà một số tác giả gọi là “sự mù quáng hạt nhân (nuclear blindness)”.

Liên Xô vẫn bí mật mở rộng chương trình vũ khí sinh học dù đã ký Công ước. Năm 1973–1974, Liên Xô thành lập Biopreparat, mạng lưới được che giấu dưới hình thức nghiên cứu công nghệ sinh học dân sự; hệ thống này có tới 52 cơ sở và vào thời kỳ cao điểm được cho là sử dụng ít nhất khoảng 50.000 người, bên cạnh khoảng 15.000 người tại các cơ sở thuộc Bộ Quốc phòng.

Chương trình có khả năng sản xuất quy mô rất lớn nhiều tác nhân, trong đó có dịch hạch, bệnh than, bệnh sốt thỏ (tularemia), bệnh tỵ thư (glanders), đậu mùa và viêm não ngựa Venezuela. Liên Xô còn nghiên cứu kỹ thuật di truyền nhằm tăng độc lực, khả năng tồn tại khi phát tán bằng khí dung và đặc biệt là tạo các chủng kháng nhiều loại kháng sinh.

Điểm đặc biệt liên quan tới dịch hạch là Liên Xô xem dịch hạch và đậu mùa là vũ khí chiến lược, dự kiến sử dụng chống các trung tâm dân cư của đối phương. Trước năm 1985 đã tồn tại khả năng sử dụng tên lửa đạn đạo liên lục địa với đầu đạn chứa tác nhân dịch hạch.

Báo giới phương Tây cũng dẫn đánh giá năm 2024 của Bộ Ngoại giao Mỹ cho rằng Nga duy trì một chương trình vũ khí sinh học tấn công kế thừa và phát triển từ hệ thống của Liên Xô.

Có cơ sở lịch sử rất rõ để nói Liên Xô từng phát triển dịch hạch thành một tác nhân vũ khí sinh học, bao gồm nghiên cứu khả năng kháng kháng sinh, phát tán khí dung và sử dụng dịch hạch như vũ khí chiến lược.

Nhưng lịch sử đó không phải bằng chứng rằng sự cố tại Nga năm 2026 liên quan đến vũ khí sinh học. Một số tờ báo dòng chính phương Tây đặc biệt nhấn mạnh rằng hiện chưa có bằng chứng đáng tin cậy cho thấy nữ nhân viên phòng thí nghiệm làm việc với một chủng dịch hạch được vũ khí hóa; vấn đề chính của Mỹ lúc này là thiếu dữ liệu đáng tin cậy để xác định tác nhân, khả năng kháng thuốc và mức độ lây truyền.

Theo Emerging Infectious Diseases (CDC), Axios, Associated Press, The Washington Post, The Wall Street Journal, The Guardian