Mỹ cấp gần 780.000 USD cho nghiên cứu cáo, viện dịch hạch Nga liên quan gián tiếp

Theo một số tờ báo dòng chính Phương Tây, Viện Y tế Quốc gia Mỹ (NIH) đã cấp 779.689 USD trong năm 2025–2026 cho Đại học Illinois Urbana-Champaign thực hiện nghiên cứu trên cáo, hợp tác với một viện nghiên cứu tại Nga. Viện Nga này từng hợp tác nghiên cứu dịch hạch với Viện Chống dịch hạch Irkutsk, nơi một nhân viên vừa tử vong trong hoàn cảnh gây nghi ngờ về sự cố phòng thí nghiệm. Tuy nhiên, Bộ Y tế và Dịch vụ Nhân sinh Mỹ (HHS) khẳng định khoản tiền chỉ dành cho nghiên cứu tại Mỹ, không tài trợ viện dịch hạch Nga và chưa có bằng chứng liên hệ với sự cố tại Irkutsk.

Ngày 7/10/2026, tổ chức giám sát thí nghiệm động vật White Coat Waste (WCW) cùng một số tờ báo phương Tây công bố kết quả điều tra dựa trên hồ sơ chi tiêu liên bang và tài liệu thu thập theo Đạo luật Tự do Thông tin (FOIA).

• White Coat Waste Project (WCW) là một tổ chức phi lợi nhuận tại Mỹ, chuyên điều tra và vận động chấm dứt việc sử dụng tiền thuế để tài trợ cho các thí nghiệm trên động vật.

Theo WCW, Viện Y tế Quốc gia Mỹ (NIH), thuộc Bộ Y tế và Dịch vụ Nhân sinh Mỹ (HHS) do ông Robert F. Kennedy Jr. lãnh đạo, đã cấp tổng cộng 779.689 USD cho Đại học Illinois Urbana-Champaign qua hai đợt:

* Tháng 7/2025: 389.943 USD.

* Tháng 9/2026: 389.746 USD.

Dự án hợp tác với Viện Tế bào học và Di truyền học (ICG) thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Nga ở Novosibirsk, Siberia.

Nội dung nghiên cứu trên loài cáo

Nghiên cứu tập trung vào các cơ chế di truyền và protein liên quan đến hành vi, sử dụng cáo được nuôi tại một cơ sở nghiên cứu ở Siberia.

Theo tài liệu WCW công bố, cáo bị giết chết bằng thuốc quá liều, sau đó mô não được chuyển đến Mỹ để phân tích. HHS cho biết mục tiêu nghiên cứu là cải thiện hiểu biết về các cơ chế sinh học có liên quan đến bệnh lý tâm thần.

Mối liên hệ với Viện Chống dịch hạch Irkutsk

WCW dẫn tài liệu khoa học cho thấy ICG từng hợp tác nghiên cứu dịch hạch với Viện Chống dịch hạch Irkutsk.

Viện Irkutsk đang chịu sự chú ý quốc tế sau cái chết của nhân viên nghiên cứu Darya Shipilova, 28 tuổi, được ghi nhận là tử vong do viêm phổi chưa rõ nguyên nhân. Một số nguồn tin nghi ngờ bà nhiễm dịch hạch thể phổi, nhưng nhà chức trách Nga chưa xác nhận dịch hạch là nguyên nhân tử vong.

Điểm quan trọng là mối liên hệ giữa khoản tài trợ của Mỹ và Viện Irkutsk thông qua một đối tác nghiên cứu khác, không phải quan hệ tài trợ trực tiếp.

Phản hồi của chính phủ Mỹ

HHS phản bác cách WCW mô tả khoản tài trợ, cho rằng thông tin này tạo ấn tượng sai lệch rằng Mỹ đang tài trợ cho phòng thí nghiệm dịch hạch Nga.

Theo HHS, toàn bộ kinh phí NIH được phân bổ cho phòng thí nghiệm tại Mỹ, không hỗ trợ tài chính cho phòng thí nghiệm Nga. Hiện chưa có bằng chứng NIH trực tiếp tài trợ Viện Irkutsk, tài trợ sự cố nghi dịch hạch hoặc các nhà nghiên cứu Mỹ tham gia sự cố đó.

Tranh cãi về chính sách hợp tác khoa học

WCW chỉ trích việc NIH tiếp tục tài trợ dự án hợp tác với tổ chức nghiên cứu nhà nước Nga, sau khi chính quyền Biden ban hành chính sách năm 2022 nhằm chấm dứt dần quan hệ hợp tác nghiên cứu với các cơ sở thuộc chính phủ Nga.

Tổ chức này cũng cho rằng quyết định tiếp tục tài trợ không phù hợp với chủ trương hạn chế một số thí nghiệm trên động vật và nghiên cứu có nguy cơ sinh học mà ông Robert F. Kennedy Jr. từng ủng hộ.

Tuy nhiên, tranh cãi về chính sách tài trợ là vấn đề riêng, không chứng minh dự án trên cáo có liên quan đến cái chết tại Irkutsk.

4. Kiểm chứng bổ sung

Một bằng chứng quan trọng về quan hệ giữa hai viện Nga là công trình khoa học công bố ngày 25/1/2022, có đồng tác giả thuộc ICG và Viện Chống dịch hạch Irkutsk. Công trình nghiên cứu sự khác biệt di truyền giữa hai phân loài bọ chét có khả năng truyền vi khuẩn dịch hạch, không phải nghiên cứu gây nhiễm dịch hạch trên cáo.

Theo White Coat Waste, The Daily Beast, Mediaite, PubMed, Reuters