Sách Trắng Ngoại giao Nhật Bản: Hạ cấp quan hệ với Bắc Kinh

Nội dung dự thảo Sách Trắng Ngoại giao năm 2026 của Nhật Bản, được nhiều cơ quan truyền thông tiếp cận, cho thấy Tokyo đã hạ cấp quan hệ với Bắc Kinh, không còn gọi quan hệ Nhật–Trung là “một trong những mối quan hệ song phương quan trọng nhất”. Động thái này diễn ra trong bối cảnh quan hệ hai nước đang xấu đi.

Reuters và Kyodo News đều đã đưa tin về nội dung của báo cáo ngoại giao thường niên này. Dự kiến, Chính phủ do Thủ tướng Takaichi Sanae lãnh đạo sẽ phê duyệt báo cáo vào tháng tới.

Hạ cấp định vị quan hệ Nhật – Trung

Dự thảo Sách Trắng Ngoại giao 2026 đã loại bỏ cách diễn đạt trong bản năm 2025, vốn coi quan hệ Nhật–Trung là “một trong những mối quan hệ song phương quan trọng nhất”, và chỉ mô tả Trung Quốc là “một nước láng giềng quan trọng,” dù vẫn giữ cụm từ “cùng có lợi về mặt chiến lược”.

Bản dự thảo cũng liệt kê hàng loạt điểm đối đầu với Trung Quốc trong năm qua, bao gồm việc Bắc Kinh áp đặt kiểm soát xuất khẩu đất hiếm, khóa radar nhằm vào máy bay quân sự Nhật Bản, cũng như gia tăng sức ép đối với Đài Loan.

Báo cáo cho biết trong bối cảnh Trung Quốc liên tục chỉ trích Nhật Bản tại Liên Hợp Quốc và các diễn đàn quốc tế, việc giúp cộng đồng quốc tế hiểu đúng lập trường và sự thật của Nhật Bản trở nên đặc biệt quan trọng. Dự thảo cũng nhấn mạnh sự cần thiết phải đối phó với chiến tranh thông tin.

Sự thay đổi trong giọng điệu ngoại giao này phản ánh xu hướng quan hệ song phương tiếp tục xấu đi kể từ tháng 11 năm ngoái, khi bà Takaichi phát biểu về khả năng xảy ra khủng hoảng tại eo biển Đài Loan. Khi đó, bà cho rằng nếu xảy ra xung đột vũ trang tại khu vực này, có thể được xem là “tình huống đe dọa sự tồn vong của Nhật Bản”, qua đó mở đường cho việc Nhật Bản thực thi quyền phòng vệ tập thể và can thiệp quân sự. Phát biểu này đã khiến Bắc Kinh phản ứng mạnh và sau đó áp dụng một loạt biện pháp trả đũa kinh tế, bao gồm hạn chế nhập khẩu hải sản Nhật Bản và siết xuất khẩu khoáng sản quan trọng.

Dự thảo Sách Trắng cũng chỉ trích rằng kể từ phát biểu trên, phía Trung Quốc đã “liên tục chỉ trích đơn phương và gia tăng sức ép đối với Nhật Bản”.

Tháng trước, trong bài phát biểu tại Quốc hội, bà Takaichi tiếp tục nhấn mạnh hành vi “cưỡng ép” của Trung Quốc, đồng thời cảnh báo các mối đe dọa kinh tế và an ninh từ Trung Quốc, Nga và Triều Tiên đang gia tăng.

Tại cuộc họp báo thường kỳ ngày thứ Ba, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Lâm Kiếm cho rằng chính phát biểu liên quan đến Đài Loan của Thủ tướng Nhật Bản là nguyên nhân dẫn đến tình trạng hiện nay của quan hệ hai nước, đồng thời yêu cầu Tokyo rút lại các phát ngôn này.

Thương mại và chuỗi cung ứng trở thành “mặt trận chính”

Theo trang Modern Diplomacy, thương mại và chuỗi cung ứng đã trở thành “mặt trận trung tâm” trong quan hệ Nhật–Trung. Việc Trung Quốc hạn chế xuất khẩu đất hiếm và khoáng sản chiến lược đã làm gia tăng lo ngại của Nhật Bản về tính dễ tổn thương của nền kinh tế.

Để ứng phó, Tokyo đã tăng cường phối hợp với Washington nhằm đa dạng hóa chuỗi cung ứng. Ngày 19/3, trong cuộc gặp với Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Nhà Trắng, hai nước đã công bố một kế hoạch hành động chung nhằm tìm kiếm nguồn thay thế cho đất hiếm và khoáng sản quan trọng, qua đó giảm phụ thuộc vào Trung Quốc.

Nhật Bản chuyển hướng sang chiến lược ngoại giao dựa trên an ninh

Modern Diplomacy nhận định sự điều chỉnh giọng điệu trong Sách Trắng phản ánh các tính toán an ninh rộng lớn hơn của Nhật Bản. Tokyo ngày càng đặt hành động của Trung Quốc trong cùng bối cảnh với Nga và Triều Tiên, đồng thời cảnh báo về xu hướng gia tăng liên kết chiến lược và sức ép từ các quốc gia này.

Cách tiếp cận này cho thấy Nhật Bản đang chuyển sang chiến lược ngoại giao lấy an ninh làm trọng tâm, đồng thời tìm cách cân bằng giữa hợp tác kinh tế và rủi ro quân sự.

Báo cáo cũng cho rằng việc hạ cấp ngôn từ trong Sách Trắng mang ý nghĩa biểu tượng quan trọng, bởi cách diễn đạt trong các văn kiện chính thức thường phản ánh định hướng chính sách. Sự điều chỉnh lần này cho thấy Nhật Bản không còn nhìn nhận quan hệ với Trung Quốc chủ yếu dưới góc độ hợp tác, mà có thể tiến xa hơn theo hướng “tách rời kinh tế”, đặc biệt trong các lĩnh vực nhạy cảm như công nghệ và khoáng sản chiến lược, đồng thời củng cố liên minh với các đối tác phương Tây.

Quyết định của Tokyo phản ánh xu hướng rộng hơn của các nền kinh tế lớn trong cách tiếp cận với Trung Quốc — chuyển từ gắn kết và phụ thuộc lẫn nhau sang đề cao khả năng tự cường và thận trọng chiến lược.