Bill Gates đề xuất đánh thuế AI và robot để giữ việc làm cho con người

Hôm thứ Tư (26/8), đồng sáng lập Microsoft Bill Gates cảnh báo trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ vĩnh viễn thay thế một lượng lớn việc làm văn phòng và lao động chân tay. Ông kêu gọi chính phủ đánh thuế AI và robot, đồng thời xác định một số công việc “dành riêng cho con người” nhằm giảm tác động của biến đổi công nghệ đối với thị trường lao động.

AI có thể vĩnh viễn thay thế nhiều việc làm

Trong bài viết đăng trên trang cá nhân Gates Notes cùng ngày, Gates cho rằng “nhiều công việc sẽ biến mất vĩnh viễn”. Ông nhận định AI có thể trở thành “công cụ bình đẳng hóa lớn nhất trong lịch sử”, nhưng cũng có thể trở thành “nguồn gốc của sự bất công nghiêm trọng nhất”. Tuy nhiên, các chính phủ trên thế giới vẫn chưa chuẩn bị đầy đủ để ứng phó với cuộc biến đổi mang tính đột phá này.

Gates cho rằng không thể đơn giản so sánh AI với những thay đổi công nghệ trong quá khứ. Quá trình chuyển đổi từ lao động nông nghiệp sang công việc văn phòng diễn ra qua nhiều thế hệ và tạo ra hàng loạt công việc mới đòi hỏi con người phải tư duy. Trong khi đó, AI ngày nay có khả năng thay thế, thậm chí vượt qua một số năng lực nhận thức của con người, đồng thời thực hiện các nhiệm vụ liên quan dựa trên những thiết bị và hệ thống hiện có.

Ông dự đoán trong khoảng 10 năm tới, AI sẽ tác động mạnh đến các lĩnh vực pháp lý, dịch vụ khách hàng, y tế, phát triển phần mềm và sản xuất. Trong đó, các công việc dành cho lao động mới vào nghề và những vị trí đòi hỏi kỹ năng trung bình sẽ đối mặt với nguy cơ cấp bách nhất. Khi công nghệ robot phát triển, các công việc chân tay trong ngành xây dựng, khách sạn, nhà hàng và dịch vụ ăn uống cũng có thể chịu tác động.

Xây dựng nhóm việc làm “dành riêng cho con người”

Gates đề xuất xây dựng một nhóm công việc mang tên “Human Reserved” (dành riêng cho con người), bao gồm những công việc mà xã hội quyết định vẫn nên do con người đảm nhiệm ngay cả khi máy móc đã có khả năng thực hiện. Khái niệm này có thể được áp dụng vĩnh viễn hoặc chỉ nhằm tạm thời bảo vệ một số vị trí trong giai đoạn AI từng bước thâm nhập vào các ngành nghề.

Ông lấy ví dụ các công việc chăm sóc, đồng hành, cùng một số công việc trong lĩnh vực y tế và giáo dục có thể được đưa vào nhóm này. Chẳng hạn, ngay cả khi AI có khả năng chẩn đoán y tế, việc thông báo cho bệnh nhân về những tình trạng bệnh nghiêm trọng hoặc nhạy cảm vẫn có thể nên do con người thực hiện. Tuy nhiên, Gates thừa nhận các chính phủ sẽ phải đối mặt với những quyết định khó khăn khi xác định công việc nào nên được dành riêng cho con người.

Ngoài ra, Gates ủng hộ việc đánh thuế lượng sử dụng AI (token) và robot. Ông chỉ ra rằng khi doanh nghiệp tuyển dụng nhân viên, họ phải trả các khoản thuế liên quan đến tiền lương, trong khi việc mua robot thường có thể được khấu trừ như một khoản chi phí kinh doanh. Điều này vô hình trung tạo ra động lực kinh tế để doanh nghiệp thay thế lao động bằng máy móc.

Theo Gates, đánh thuế AI và robot có thể làm chậm lại quá trình thay thế lao động ở mức độ nhất định, đồng thời tạo nguồn kinh phí để đào tạo lại người thất nghiệp và tăng cường hệ thống an sinh xã hội.

AI vừa mang lại rủi ro vừa mở ra cơ hội

Gates đồng thời cảnh báo AI có thể hạ thấp rào cản đối với các hoạt động lừa đảo, tấn công mạng, khủng bố sinh học, giám sát và phát tán thông tin sai lệch. Ông đặc biệt lo ngại trẻ em hình thành mối quan hệ tình cảm với các “bạn đồng hành AI”, từ đó trở nên quá phụ thuộc vào AI và ảnh hưởng đến sự phát triển tâm lý cũng như khả năng tư duy độc lập.

Tuy nhiên, ông cũng chỉ ra rằng AI có thể đẩy nhanh nghiên cứu y khoa, cải thiện chẩn đoán bệnh, mở rộng cơ hội giáo dục và hỗ trợ giải quyết các vấn đề về nông nghiệp, năng lượng và biến đổi khí hậu.

Gates kêu gọi thành lập các cơ quan mới ở cấp quốc gia và quốc tế để quản lý những tác động do AI gây ra. Ông cho rằng thế giới cần xây dựng một khuôn khổ quốc tế nhằm ứng phó với các rủi ro từ AI.

Tranh luận về việc đánh thuế AI

Hạ nghị sĩ Mỹ Greg Casar, thành viên đảng Dân chủ bang Texas, ủng hộ việc đánh thuế AI. Ông viết trên mạng xã hội X hôm 26/8 rằng Gates và các tỷ phú công nghệ khác cũng nhận thấy sự cần thiết phải đánh thuế AI để ứng phó với nguy cơ AI gây ra tình trạng thất nghiệp quy mô lớn. Trước đó, Casar đã đưa ra một dự luật liên quan tại Quốc hội.

Tuy nhiên, nhà nghiên cứu Adam Michel của Viện Cato từng đặt câu hỏi về một số đề xuất của Gates. Ông cho rằng các nghiên cứu thực nghiệm nhìn chung cho thấy đầu tư vào công nghệ mới có xu hướng bổ trợ hơn là thay thế lao động con người. Việc đánh thuế robot và các loại vốn liên quan có thể làm chậm tiến bộ công nghệ, qua đó gây bất lợi cho việc tăng lương và mở rộng cơ hội việc làm.

Oren Etzioni, giáo sư danh dự tại Đại học Washington, cho rằng Gates đã chỉ ra chính xác vấn đề thay thế việc làm do AI gây ra, nhưng “phần lớn các giải pháp được đề xuất đều sai lầm”. Ông ủng hộ đánh thuế AI, nhưng cho rằng đánh thuế dựa trên lượng AI sử dụng có thể làm tăng chi phí các dịch vụ AI tại Mỹ, khiến người tiêu dùng chuyển sang các sản phẩm AI Trung Quốc có giá thấp hơn.

Etzioni cho rằng tác động của AI đối với thị trường lao động chưa chắc chủ yếu thể hiện ở việc sa thải hàng loạt. Thay vào đó, doanh nghiệp có thể không còn tuyển những vị trí mà trước đây họ dự định tuyển do AI giúp nâng cao hiệu suất. Ông đề xuất tăng cường đào tạo nghề về kỹ năng AI, đồng thời hỗ trợ người lao động bị ảnh hưởng chuyển sang các ngành như chăm sóc, vốn phụ thuộc nhiều hơn vào tương tác giữa người với người.