Mỹ chi 2,2 tỷ USD thúc đẩy lò phản ứng hạt nhân mini cho quân đội

Quân đội Mỹ hôm thứ Tư (26/8) thông báo sẽ hợp tác với 5 công ty năng lượng hạt nhân của Mỹ thông qua “Chương trình Janus” (Janus Program), cung cấp tổng cộng tối đa 2,2 tỷ USD để phát triển, xây dựng và vận hành “lò phản ứng hạt nhân module siêu nhỏ” (Micro Modular Reactor – MMR) tại 5 cơ sở quân sự. Quân đội Mỹ kỳ vọng chương trình sẽ tăng khả năng chống chịu về năng lượng cho các căn cứ, bảo đảm các nhiệm vụ quân sự quan trọng vẫn có thể hoạt động khi lưới điện thương mại bị gián đoạn hoặc tấn công.

5 công ty được lựa chọn gồm Antares Nuclear Inc, BWXT Advanced Technologies LLC, General Atomics Electromagnetic Systems, Radiant Industries Inc và Westinghouse Government Services. Mỗi công ty sẽ hợp tác với một căn cứ quân sự để triển khai chương trình MMR.

Tăng khả năng bảo đảm năng lượng cho các căn cứ quân sự

Quân đội Mỹ cho biết một trong những mục tiêu cốt lõi của “Chương trình Janus” là giảm sự phụ thuộc của các cơ sở quân sự vào lưới điện thương mại bên ngoài.

Bộ trưởng Lục quân Mỹ Dan Driscoll cho biết quân đội nhận được chỉ thị rõ ràng từ Tổng thống Donald Trump và Bộ trưởng Chiến tranh Pete Hegseth nhằm bảo đảm binh sĩ có đủ điện năng cần thiết để huấn luyện, triển khai và giành chiến thắng trong chiến tranh. Ông nói các thỏa thuận này sẽ đẩy nhanh khả năng cung cấp nguồn điện nền an toàn, đáng tin cậy cho các cơ sở quân sự, đồng thời xây dựng khả năng chống chịu về năng lượng để duy trì hoạt động trên toàn cầu mà không phải phụ thuộc vào “lưới điện bên ngoài có thể bị tấn công”.

Các quan chức Lục quân cho biết nhu cầu sử dụng điện ổn định trong các hoạt động quân sự hiện đại ngày càng tăng. Từ hệ thống liên lạc, radar đến máy bay không người lái và vũ khí năng lượng cao đều cần nguồn điện lớn và liên tục. Vì vậy, quân đội đang tìm kiếm các nguồn năng lượng có thể vận hành ổn định trong thời gian dài, thay vì những thiết bị nguyên mẫu chỉ phục vụ mục đích trình diễn công nghệ trong ngắn hạn.

5 công ty tương ứng với 5 căn cứ quân sự

Các doanh nghiệp được lựa chọn và địa điểm triển khai ban đầu gồm:

• Antares Nuclear: Fort Bragg, bang North Carolina
• BWXT Advanced Technologies: Fort Campbell, bang Kentucky
• General Atomics Electromagnetic Systems: Fort Hood, bang Texas
• Radiant Industries: Fort Benning, bang Georgia
• Westinghouse Government Services: Fort Drum, bang New York

Quân đội Mỹ cho biết 5 công ty sẽ tiếp tục phát triển thiết kế MMR và các hệ thống nguyên mẫu tương ứng. Nguồn vốn chính phủ sẽ được giải ngân theo “các cột mốc”, nghĩa là doanh nghiệp phải hoàn thành những mục tiêu kỹ thuật cụ thể mới có thể nhận khoản tiền tiếp theo. Cách làm này nhằm khuyến khích cạnh tranh công nghệ, đồng thời giảm rủi ro tài chính mà chính phủ phải gánh chịu nếu dự án thất bại.

Đáng chú ý, khoản 2,2 tỷ USD không phải là khoản tài trợ cố định được chia đều ngay lập tức cho 5 công ty, mà là tổng số tiền tối đa có thể được cung cấp trong các năm tài khóa 2027-2031, tùy thuộc vào việc hoàn thành các cột mốc công nghệ. Các nhà cung cấp cũng dự kiến tự đầu tư một lượng lớn vốn tư nhân.

Mục tiêu đưa lò phản ứng đầu tiên vào vận hành trước tháng 9/2028

“Chương trình Janus” đặt mục tiêu đưa ít nhất một MMR tiên tiến vào vận hành tại một cơ sở quân sự Mỹ trước cuối tháng 9/2028, nhằm thực hiện sắc lệnh hành pháp thúc đẩy triển khai năng lượng hạt nhân tiên tiến do chính quyền Trump ban hành năm 2025. Quân đội Mỹ kỳ vọng nếu đầu tư của chính phủ và khu vực tư nhân diễn ra thuận lợi, cuối cùng hơn 20 MMR có thể được xây dựng và vận hành tại các cơ sở thuộc Bộ Chiến tranh.

Các MMR này có công suất phát điện tối đa 20 MW, được sản xuất theo phương thức công nghiệp và thiết kế để có thể vận chuyển. Trong tương lai, Lục quân muốn sử dụng loại thiết bị này để cung cấp nguồn điện ổn định cho các cơ sở quân sự xa xôi như Alaska hoặc các đảo.

Nhà thầu sẽ sở hữu và vận hành lò phản ứng

Quân đội Mỹ cho biết các lò phản ứng nguyên mẫu sẽ do nhà thầu sở hữu và vận hành, thay vì thuộc sở hữu trực tiếp của chính phủ. Jeff Waksman, Phó trợ lý Bộ trưởng Lục quân phụ trách các vấn đề cơ sở vật chất, năng lượng và môi trường, cho biết mục tiêu cuối cùng của quân đội không chỉ là có được những thiết bị phục vụ trình diễn ngắn hạn, mà còn hỗ trợ nhiều công ty hạt nhân phát triển các MMR đáng tin cậy và có giá thành hợp lý để sau này bán cho cả khách hàng ngoài quân đội.

Ông cho biết hiện quân đội phải trả khoảng 0,40 USD/kWh để cung cấp điện cho các cơ sở ở vùng Bắc Cực. Lục quân hy vọng chương trình sẽ thu hút thêm vốn đầu tư vào phát triển MMR và cuối cùng giúp giảm chi phí điện.

Theo Reuters, các MMR vẫn phải đáp ứng các yêu cầu về môi trường và an toàn áp dụng cho các lò phản ứng thương mại, nhưng cơ chế quản lý sẽ khác với các nhà máy điện hạt nhân thương mại thông thường. Waksman cho biết các lò phản ứng phục vụ mục đích quân sự sẽ do Lục quân quản lý thay vì Ủy ban Điều tiết Hạt nhân Mỹ (NRC).

Tuy nhiên, một số chuyên gia và nhà phê bình ngành hạt nhân lo ngại MMR hiện chưa hình thành được thị trường thương mại trưởng thành, trong khi chi phí thực tế, vấn đề an toàn và hiệu quả kinh tế dài hạn vẫn cần được kiểm chứng.

Radiant nhận thỏa thuận trị giá tối đa 750 triệu USD

Trong số 5 công ty, Radiant đã công khai cho biết họ ký thỏa thuận với Lục quân Mỹ và Đơn vị Đổi mới Quốc phòng (DIU), với tổng giá trị tối đa 750 triệu USD, để phát triển và triển khai 15 MMR mang tên “Kaleidos”.

Công ty kỳ vọng sử dụng các lò phản ứng được sản xuất tại nhà máy và có khả năng vận chuyển để giảm chi phí cung cấp năng lượng cho những khu vực xa xôi. Reuters cho biết Radiant ước tính nếu công nghệ của họ có thể giảm nhu cầu truyền tải điện đường dài và vận chuyển nhiên liệu, chi phí phát điện trong tương lai có thể giảm xuống còn 0,20-0,30 USD/kWh. Trong khi đó, các quan chức Lục quân cho biết chi phí cung cấp điện tại một số cơ sở xa xôi hoặc ở Bắc Cực hiện vào khoảng 0,40 USD/kWh.

Do đó, ngoài phục vụ nhu cầu quân sự, “Chương trình Janus” còn được xem là một nỗ lực hỗ trợ ngành MMR Mỹ tiến tới thương mại hóa. Quân đội muốn tận dụng nhu cầu năng lượng lớn của mình cùng nguồn vốn chính phủ để giúp doanh nghiệp hoàn tất quá trình kiểm chứng công nghệ, tích lũy kinh nghiệm vận hành dài hạn và giảm chi phí, từ đó đưa sản phẩm ra thị trường thương mại rộng lớn hơn.

Tiếp nối “Dự án Pele”, thúc đẩy năng lượng hạt nhân quân sự

“Chương trình Janus” được khởi động vào năm 2025, là bước tiếp nối của “Dự án Pele” (Project Pele) trước đó của Lầu Năm Góc. Waksman cho biết “Chương trình Janus” đang tiếp nối công việc của “Dự án Pele” và chương trình thí điểm lò phản ứng của Bộ Năng lượng Mỹ, đưa hoạt động nghiên cứu trước đây vốn tập trung vào kiểm chứng công nghệ tiến tới vận hành thực tế trong dài hạn.

Trong khi “Dự án Pele” tập trung kiểm chứng công nghệ MMR di động, “Chương trình Janus” nhấn mạnh hơn vào việc triển khai lâu dài tại các căn cứ quân sự. Lục quân phối hợp với Đơn vị Đổi mới Quốc phòng nhằm xây dựng mô hình trong đó các doanh nghiệp tư nhân phát triển, sở hữu và vận hành lò phản ứng, đồng thời tận dụng nhu cầu của quân đội để thúc đẩy ngành công nghiệp hạt nhân tiên tiến của Mỹ.

Nhìn chung, chương trình trị giá tối đa 2,2 tỷ USD này không đơn thuần là việc mua các lò phản ứng hạt nhân có sẵn. Thông qua các hợp đồng dài hạn và cơ chế thanh toán theo cột mốc, quân đội Mỹ sẽ chia sẻ một phần rủi ro phát triển công nghệ, đồng thời thúc đẩy nguồn vốn tư nhân tham gia. Thành công của chương trình sẽ phụ thuộc vào việc các doanh nghiệp có thể hoàn tất triển khai những lò phản ứng đầu tiên vào khoảng năm 2028 hay không, cũng như chứng minh MMR đáp ứng được các yêu cầu về chi phí, an toàn và độ tin cậy lâu dài cho cả mục đích quân sự lẫn thương mại.