Phong tỏa eo biển Hormuz: Áp lực có thể khiến nền kinh tế Iran sụp đổ

Việc Mỹ phong tỏa eo biển Hormuz được đánh giá sẽ gây thiệt hại kinh tế cực lớn cho Iran, ước tính khoảng 435 triệu USD mỗi ngày (tương đương khoảng 13 tỷ USD mỗi tháng). Trong đó, tổn thất đến từ việc sụt giảm xuất khẩu khoảng 276 triệu USD/ngày và gián đoạn nhập khẩu khoảng 159 triệu USD/ngày.

Nguyên nhân chính là hơn 90% thương mại của Iran (trị giá khoảng 109,7 tỷ USD/năm) phụ thuộc vào tuyến đường qua Vịnh Ba Tư và eo biển Hormuz. Đặc biệt, dầu khí chiếm tới 80% nguồn thu xuất khẩu của chính phủ và gần 24% GDP, khiến nền kinh tế nước này phụ thuộc nặng nề vào xuất khẩu năng lượng.

Iran hiện xuất khẩu khoảng 1,5 triệu thùng dầu/ngày, mang lại khoảng 139 triệu USD/ngày. Tuy nhiên, lệnh phong tỏa khiến nguồn thu này gần như bị cắt đứt hoàn toàn. Điểm nghẽn lớn nhất là đảo Kharg, nơi xử lý tới 92% lượng dầu xuất khẩu, nhưng lại nằm sâu trong khu vực bị phong tỏa và không có tuyến thay thế hiệu quả.

Ngoài dầu thô, ngành hóa dầu cũng chịu ảnh hưởng nặng nề với thiệt hại khoảng 54 triệu USD/ngày, do các cảng lớn như đều nằm trong vùng bị kiểm soát. Xuất khẩu phi dầu mỏ (khoáng sản, kim loại…) cũng mất thêm khoảng 79 triệu USD/ngày, do 90% hàng hóa không thể vận chuyển.

Ở chiều ngược lại, nhập khẩu của Iran (khoảng 58 tỷ USD/năm) bị gián đoạn nghiêm trọng, ảnh hưởng đến nguồn cung thực phẩm, máy móc và nguyên liệu công nghiệp. Điều này làm trầm trọng thêm lạm phát vốn đã rất cao, với giá lương thực tăng mạnh và giá gạo tăng gấp nhiều lần.

Các phương án thay thế ngoài eo Hormuz gần như không khả thi. Cảng Jask hoạt động dưới công suất, chỉ đạt khoảng 70.000 thùng/ngày so với thiết kế 1 triệu. Cảng Chabahar và các cảng Caspi cũng chỉ xử lý được một phần rất nhỏ so với hơn 220 triệu tấn hàng hóa qua Vịnh Ba Tư mỗi năm.

Một yếu tố then chốt khác là khả năng lưu trữ dầu hạn chế. Iran chỉ còn khoảng 20 triệu thùng dung lượng trống, đủ chứa sản lượng dư trong khoảng 13 ngày. Sau đó, nước này buộc phải đóng các giếng dầu. Điều này gây rủi ro lâu dài vì hiện tượng “xâm nhập nước” có thể làm mất vĩnh viễn từ 300.000–500.000 thùng/ngày, tương đương thiệt hại 9–15 tỷ USD mỗi năm.

Ngoài ra, nền kinh tế còn chịu áp lực từ sự sụp đổ của đồng nội tệ. Đồng rial đã mất giá nghiêm trọng, lạm phát cao và hệ thống ngân hàng bị hạn chế thanh khoản. Nếu nguồn thu ngoại tệ bị cắt hoàn toàn, nguy cơ siêu lạm phát là rất lớn.

Lệnh phong tỏa không chỉ gây thiệt hại ngắn hạn mà còn đe dọa lâu dài đến ngành dầu khí, thương mại và ổn định tài chính của Iran. Với các lựa chọn thay thế hạn chế, nền kinh tế nước này được đánh giá sẽ rất khó duy trì khả năng chống chịu nếu tình trạng phong tỏa kéo dài.