Tình hình tại eo biển Hormuz ra sao sau khi Mỹ và Iran ký kết bản ghi nhớ?

Sau khi Mỹ và Iran ký bản ghi nhớ (MoU), lưu lượng tàu thuyền qua eo biển Hormuz đã tăng lên mức cao nhất trong nhiều tháng. Tuy nhiên, đến ngày thứ Sáu (19/6), tình hình bất ngờ xuất hiện biến động mới khi Iran không tham gia vòng đàm phán hạt nhân dự kiến diễn ra tại Thụy Sĩ, mà thay vào đó tuyên bố tái đóng cửa eo biển Hormuz và áp đặt các quy định đăng ký nghiêm ngặt đối với tàu thuyền qua lại. Trong khi đó, làn sóng giao tranh mới tại Lebanon đã khiến các cuộc đàm phán ngoại giao bị hủy bỏ.

Sau khi Mỹ và Iran ký kết bản ghi nhớ hôm thứ Tư, lưu lượng giao thông hàng hải qua eo biển Hormuz bắt đầu phục hồi sau nhiều tháng ở mức thấp. Trước đó, lo ngại về nguy cơ bị Iran tấn công đã khiến hoạt động vận tải thương mại qua tuyến hàng hải chiến lược này suy giảm nghiêm trọng, kéo theo những biến động mạnh trên thị trường dầu mỏ toàn cầu.

Theo dữ liệu của công ty tình báo hàng hải AXSMarine, có tổng cộng 25 tàu thương mại đi qua eo biển Hormuz trong ngày thứ Năm, mức cao nhất kể từ tháng 4.

Tuy nhiên, theo New York Post, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) hôm thứ Sáu đã phát đi một tuyên bố trên các kênh vô tuyến hàng hải, khẳng định:

“Việc Israel rút khỏi Lebanon, chấm dứt hoàn toàn lệnh phong tỏa trên biển, cũng như việc quân đội khủng bố Mỹ rút khỏi Vịnh Ba Tư và khu vực là những điều kiện cốt lõi của thỏa thuận Mỹ – Iran. Cho đến khi các điều kiện này được đáp ứng, eo biển Hormuz sẽ vẫn đóng cửa.”

Tuyên bố cũng cảnh báo:

“Vì sự an toàn của chính mình, mọi tàu thuyền không được tiếp cận eo biển Hormuz. Bất kỳ tàu nào phớt lờ chỉ thị này đều sẽ trở thành mục tiêu tấn công.”

Đáng chú ý, chỉ một ngày trước khi căng thẳng mới bùng phát, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) đã thông báo chính thức chấm dứt lệnh phong tỏa hàng hải kéo dài hai tháng đối với các cảng của Iran.

Ngày thứ Sáu, CENTCOM tiếp tục khẳng định rằng mặc dù hai bên đã ký bản ghi nhớ nhằm hướng tới chấm dứt chiến tranh, quân đội Mỹ vẫn sẽ “tiếp tục hiện diện và duy trì trạng thái cảnh giác” tại Trung Đông. Cơ quan này cũng công bố hình ảnh các tiêm kích F-16 Mỹ thực hiện nhiệm vụ tuần tra và tiếp dầu trên không trong khu vực.

Thành lập “Cơ quan Quản lý Eo biển” mới, tàu thuyền buộc phải đăng ký

Bên cạnh việc tuyên bố đóng cửa eo biển Hormuz, Iran còn đưa ra một loạt biện pháp kiểm soát mới.

Theo CNN, “Cơ quan Quản lý Eo biển Vịnh Ba Tư” (PGSA) vừa được thành lập đã ra thông báo yêu cầu tất cả chủ tàu và thuyền trưởng muốn đi qua eo biển Hormuz phải đăng ký trước, đồng thời có giấy phép và bảo hiểm hợp lệ mới được phép đi vào vùng biển chiến lược này nhằm bảo đảm “lưu thông an toàn cho các tàu thương mại”.

Cơ quan này cũng yêu cầu các tàu phải di chuyển theo những tuyến đường được chỉ định để tránh thủy lôi.

PGSA cảnh báo:

“Những đơn vị không tuân thủ quy định sẽ phải tự chịu mọi trách nhiệm.”

Theo bản ghi nhớ Mỹ – Iran được ký đầu tuần này, việc đăng ký và mua bảo hiểm sẽ được miễn phí trong thời hạn 60 ngày, với chi phí do chính phủ Iran chi trả.

Tuy nhiên, Tehran đã phát tín hiệu rằng sau thời hạn này, họ có thể bắt đầu thu phí đối với các tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz.

Điều này trái ngược với tuyên bố trước đó của Tổng thống Donald Trump, người khẳng định hôm thứ Ba rằng eo biển Hormuz sẽ “được mở cửa miễn phí trong 60 ngày đầu tiên và cả sau đó nữa”.

Nhà Trắng hiện chưa đưa ra bình luận về khả năng Iran áp dụng phí lưu thông sau thời hạn 60 ngày.

Chiến sự Lebanon trở thành nút thắt của tiến trình đàm phán

Theo nội dung bản ghi nhớ Mỹ – Iran dài khoảng 800 từ với 14 điều khoản, Lebanon được xác định là một trong những trọng tâm của lệnh ngừng bắn, dù nước này không trực tiếp tham gia đàm phán.

Thỏa thuận yêu cầu chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn mọi hoạt động quân sự trên tất cả các mặt trận, bao gồm cả Lebanon.

Tuy nhiên, do văn kiện không nêu đích danh Israel hay lực lượng Hezbollah được Iran hậu thuẫn, các chiến dịch quân sự của Israel nhằm vào Hezbollah ở miền nam Lebanon đã trở thành yếu tố bất ổn lớn nhất.

Hôm thứ Sáu, để đáp trả vụ tấn công khiến bốn binh sĩ Israel thiệt mạng, quân đội Israel đã tiến hành các đợt không kích dữ dội kéo dài suốt đêm nhằm vào miền nam Lebanon, khiến ít nhất 21 người thiệt mạng và hàng chục người khác bị thương.

Trong bối cảnh giao tranh leo thang, vòng đàm phán hạt nhân Mỹ – Iran đầu tiên dự kiến diễn ra tại Thụy Sĩ trong ngày thứ Sáu đã bị hủy bỏ. Phó Tổng thống Mỹ JD Vance cũng hủy chuyến công du tới Thụy Sĩ.

Dù Washington không công bố nguyên nhân cụ thể, một nhà ngoại giao tiết lộ với CNN rằng Iran đã yêu cầu phải có bảo đảm về việc chấm dứt các hoạt động thù địch tại Lebanon trước khi nối lại các cuộc đàm phán.

Các nguồn tin ngoại giao cũng cho biết phe cứng rắn trong nội bộ Iran trước đó đã phản đối mạnh mẽ việc tham dự lễ kỷ niệm ký kết bản ghi nhớ giữa Mỹ và Iran, sự kiện sau đó cũng đã bị hủy bỏ.

Một lãnh đạo cấp cao của Hezbollah xác nhận Tehran đã thông báo với lực lượng này rằng nếu không có một lệnh ngừng bắn toàn diện, các cuộc đàm phán với Mỹ sẽ không thể tiếp tục.

Tuy nhiên, theo Reuters, một quan chức cấp cao Mỹ cho biết dưới sự trung gian của Mỹ, Qatar và Iran, Israel và Hezbollah đã đạt được một thỏa thuận ngừng bắn khẩn cấp vào lúc 16 giờ ngày thứ Sáu theo giờ Lebanon, qua đó mở ra hy vọng cứu vãn tiến trình đàm phán đang đứng trước nguy cơ đổ vỡ.