Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa nghề làm nước mắm truyền thống Phan Thiết vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể, ghi nhận giá trị lịch sử và tri thức dân gian được lưu truyền qua nhiều thế hệ cư dân ven biển. (Ảnh: AI)
Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa nghề làm nước mắm truyền thống Phan Thiết vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể, ghi nhận giá trị lịch sử và tri thức dân gian được lưu truyền qua nhiều thế hệ cư dân ven biển.
Ngày 16/11/2026, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh ký Quyết định số 3117/QĐ-BVHTTDL đưa nghề làm nước mắm Phan Thiết vào Danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể. Thông tin được UBND tỉnh Lâm Đồng công bố ngày 17/11.
Di sản thuộc loại hình nghề thủ công truyền thống và tri thức dân gian, được ghi danh tại ba phường Phú Thủy, Mũi Né và Phan Thiết, tỉnh Lâm Đồng, tương ứng khu vực TP Phan Thiết thuộc tỉnh Bình Thuận trước đây.
Theo quyết định, chính quyền các cấp tại những nơi có di sản được ghi danh có trách nhiệm thực hiện công tác quản lý nhà nước, bảo vệ và phát huy giá trị di sản theo quy định pháp luật.
Nghề truyền thống hình thành từ cuối thế kỷ XVII
Nghề làm nước mắm Phan Thiết có lịch sử hơn 300 năm, hình thành từ quá trình cư dân miền Trung đến vùng biển này đánh bắt hải sản theo mùa.
Từ cuối thế kỷ XVII, ngư dân các tỉnh miền Trung thường theo những đàn cá vụ Nam, từ khoảng tháng 5 đến tháng 11 hằng năm, vào vùng biển Phan Thiết khai thác thủy sản. Nhận thấy nguồn hải sản dồi dào và điều kiện tự nhiên thuận lợi, một bộ phận cư dân quyết định ở lại lập nghiệp, phát triển nghề chế biến cá thành nước mắm.
Ban đầu, các gia đình chủ yếu làm nước mắm để phục vụ nhu cầu sinh hoạt. Khi sản lượng tăng, nghề dần mở rộng sang sản xuất hàng hóa, cung cấp cho các chợ và nhiều vùng miền khác.
Đầu thế kỷ XX, Phan Thiết xuất hiện nhiều cơ sở sản xuất quy mô lớn, được người dân gọi là các hàm hộ. Nước mắm được chứa trong những chiếc tĩn bằng đất nung, sau đó vận chuyển bằng ghe bầu đến các vùng trong cả nước.
Năm 1904, Phan Thiết được chính quyền bảo hộ Pháp lựa chọn làm một trung tâm quan trọng về thương mại và công nghiệp chế biến nước mắm tại Trung Kỳ. Đến năm 1925, sản lượng nước mắm toàn vùng đã vượt 4 triệu lít mỗi năm.
Cá và muối được ủ từ 8 đến 18 tháng
Nguyên liệu chính để làm nước mắm Phan Thiết là cá cơm, cá nục và muối hạt. Sau khi được lựa chọn, cá và muối được trộn theo tỷ lệ phù hợp rồi đưa vào ủ trong các thùng lều bằng gỗ hoặc lu chượp.
Quá trình ủ kéo dài từ 8 đến 18 tháng để cá lên men tự nhiên. Đây là công đoạn đòi hỏi kinh nghiệm của người làm nghề trong việc lựa chọn nguyên liệu, kiểm soát quá trình ủ và quyết định thời điểm thu nước mắm.
Sản phẩm làm từ cá cơm thường có màu vàng rơm, trong và sóng sánh; nước mắm từ cá nục có thể mang màu nâu nhạt. Nước mắm có mùi thơm đặc trưng, vị đậm và hậu ngọt.
Nước rút đầu tiên sau quá trình ủ được gọi là mắm nhỉ. Sau đó, người làm nghề có thể tiếp tục châm thêm nước để thu những lượt nước mắm tiếp theo, thường gọi là nước mắm ngang.
Mỗi cơ sở sản xuất có những bí quyết riêng trong lựa chọn nguyên liệu và thực hiện quy trình chế biến. Kinh nghiệm này được truyền lại qua nhiều thế hệ, tạo nên đặc trưng của nghề nước mắm Phan Thiết.
Mỗi năm sản xuất khoảng 20–30 triệu lít nước mắm
Nghề làm nước mắm tiếp tục duy trì vai trò quan trọng trong hoạt động kinh tế và đời sống cư dân ven biển Phan Thiết.
Theo số liệu giai đoạn 2021–2024, sản lượng nước mắm của địa phương đạt khoảng 20–30 triệu lít mỗi năm, doanh thu ước tính khoảng 1.000 tỷ đồng. Hiện khu vực Phan Thiết có khoảng 200 cơ sở sản xuất, kinh doanh nước mắm.
Ngoài việc tạo ra sản phẩm phục vụ thị trường trong nước, nước mắm Phan Thiết còn được đưa đến một số thị trường nước ngoài. Một số cơ sở đã kết hợp hoạt động sản xuất với tham quan, trải nghiệm, giới thiệu cho du khách về nguyên liệu, dụng cụ và quy trình ủ chượp truyền thống.
Việc ghi danh di sản được kỳ vọng góp phần bảo tồn những tri thức dân gian, bí quyết chế biến và không gian thực hành nghề. Đây cũng là cơ sở để địa phương tiếp tục phát huy giá trị văn hóa, quảng bá sản phẩm và gắn nghề truyền thống với hoạt động du lịch.
Minh Long
Ông Trump thăm Philippines trước khi tới Thâm Quyến gặp ông Tập, cho Washington cơ…
Bắc Kinh phản bác Tuyên bố San Francisco, thỏa thuận do Mỹ cùng 9 đối…
Số lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài trong 10 tháng năm…
Giá vàng thế giới xuống mức thấp nhất trong một năm, giảm hơn 31% so…
Người Việt vào chơi casino có thể không phải chứng minh năng lực tài chính,…
Dịch vụ trực tuyến của 4 ngân hàng lớn tại Mỹ gặp trục trặc, riêng…