Đài Loan: Lộ chiến dịch “Mạng nhện”, tin giả qua 7 nước, có Việt Nam

Một cuộc điều tra cho thấy tin đồn Bộ Quốc phòng Đài Loan lập “trạm nghe lén bí mật” ở Thái Lan đã lan qua 7 nước, có Việt Nam, suốt 38 ngày rồi lọt vào nghị trường Đài Loan.

Cuộc điều tra chưa xác định được ai đứng sau, nhưng đã phát hiện một số mắt xích trong chuỗi lan truyền có liên hệ với các bên thao túng thông tin thân Trung Quốc.

Phòng thí nghiệm Hiểu biết số Đài Loan (FactLink) mới đây công bố báo cáo điều tra mang tên “Chiến dịch Mạng nhện: Tin giả được tẩy trắng xuyên quốc gia thành tin tức Đài Loan”. Báo cáo cho biết hồi tháng 5, trên mạng xã hội xuất hiện thông tin rằng Phòng Phát triển Viễn thông thuộc Bộ Quốc phòng Đài Loan đã lập một “trạm nghe lén bí mật” tại Thái Lan.

Thông tin này sau đó được đem ra chất vấn tại Viện Lập pháp và được các báo chính thống đưa tin. Cả chuỗi lan truyền ấy thực chất là một mạng lưới thao túng thông tin có phân công rõ ràng: sản xuất nội dung, khoác danh tính giả, phối hợp phát tán trên mạng xã hội và dùng các trang tin giả ở nhiều nước để “xào” lại bài.

Cuộc điều tra cho thấy những người đứng sau chiến dịch “tẩy trắng thông tin” (information laundering) xuyên quốc gia này đã sắp đặt tinh vi, dần dựng nên một mạng lưới lan truyền chằng chịt như mạng nhện.

Vụ việc kéo dài 38 ngày, từ ngày 30/5 đến ngày 6/7, với 22 trang web và trang mạng xã hội ở Đông Nam Á tham gia. Mạng lưới trải khắp 7 nước gồm Thái Lan, Malaysia, Việt Nam, Myanmar, Campuchia, Indonesia và Nepal, sử dụng ít nhất 4 ngôn ngữ.

Giai đoạn 1: Giả làm quân nhân Đài Loan tung tin trên mạng xã hội

Khởi đầu là bài đăng trên Threads của một người tự xưng là sĩ quan Đài Loan. Người này nói mình được Phòng Phát triển Viễn thông của Bộ Quốc phòng Đài Loan phái sang ngoại ô Bangkok, Thái Lan để lập trạm nghe lén, chặn thu liên lạc của các nước Đông Nam Á và thu thập tình báo về Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ). Bài đăng còn kê danh sách những người được cho là đang đóng tại Thái Lan, thông tin chuyến bay và ảnh của cơ sở này.

Khi kiểm chứng, FactLink phát hiện ảnh bên trong cái gọi là “trạm nghe lén” thực ra lấy từ ảnh một khách sạn trên Google Maps. Một ảnh hiện trường khác mà trang tin Thái Lan sử dụng lại là cảnh đường phố Đài Bắc. Không ảnh nào có thiết bị nghe lén.

Tài khoản tự xưng quân nhân Đài Loan này mới được lập hồi tháng 5, lúc đầu hiển thị vị trí ở Trung Quốc. Một tài khoản ẩn danh đăng bài trên “Bạo liệu Công xã”, một cộng đồng tố giác trên mạng ở Đài Loan, cũng dùng từ ngữ thường thấy ở Trung Quốc.

Theo phân tích của FactLink, vụ việc lấy “tiết lộ bí mật quân sự” làm điểm khởi đầu, khi lan trên mạng xã hội còn được giới thiệu là lời “tự thú”. Các trang tin Thái Lan và trang tin giả sau đó thêm thắt nội dung. Để tăng độ tin cậy, họ còn tung danh sách nhân sự đóng tại Thái Lan, danh sách hành khách trên chuyến bay, thông tin cá nhân bị đào bới trên mạng, kèm bản đồ, ảnh tòa nhà và ảnh phòng của “trạm nghe lén”, “cơ sở quân sự nghe lén”.

Giai đoạn 2: 22 trang web ở nhiều nước thay nhau đẩy tin

Sau khi xuất hiện trên Threads, nội dung này lan sang Facebook và Instagram. Một số tài khoản tham gia chia sẻ tự xưng là cựu quân nhân Đài Loan, nhưng phần lớn không có lấy một người theo dõi. Các tài khoản bot tiếng Việt còn để lại hàng loạt bình luận gần như giống hệt nhau bằng chữ Hán phồn thể, tạo cảm giác cư dân mạng Đài Loan đang bàn tán và lên tiếng ủng hộ những quân nhân cấp dưới.

Cuộc điều tra còn phát hiện nội dung này trên ít nhất hai trang web Thái Lan, trong đó một trang lấy từ bản tin do World Newswire phát hành. Nhóm Tình báo Mối đe dọa của Google và công ty an ninh mạng Mandiant của Mỹ từng chỉ ra rằng World Newswire do Công ty TNHH Công nghệ Thông tin Truyền thông Bác Văn ở Thâm Quyến, Trung Quốc điều hành. Hai đơn vị này cũng cho biết mạng lưới của World Newswire từng tham gia phát tán các luận điệu thân Bắc Kinh.

Ngoài ra, 4 trang web khác đăng nội dung này trong cùng một ngày. Kiểm tra mã nguồn, FactLink thấy các trang này dùng chung một tài khoản và một thư mục để lưu ảnh. Điều đó cho thấy chúng không tự đi lấy tin mà phối hợp đăng bài.

Dù vậy, FactLink thừa nhận bằng chứng hiện có vẫn chưa đủ để xác định ai thực sự đứng sau vụ việc. Các bằng chứng thu được chỉ cho thấy đây là một mạng lưới thao túng thông tin có phân công như trên, trong đó một số mắt xích có liên hệ với các bên thao túng thông tin thân Trung Quốc.

Giai đoạn 3: Nghị sĩ, người nổi tiếng trên mạng và báo chí Đài Loan thành mắt xích

Đầu tháng 6, nội dung này lan vào “Bạo liệu Công xã”, hai diễn đàn Dcard, PTT và các nhóm Facebook ở Đài Loan. Hôm 24/6, một nghị sĩ Đài Loan nêu lại thông tin này khi chất vấn tại Viện Lập pháp, Bộ Quốc phòng lên tiếng trả lời, rồi các báo chính thống đưa tin theo. Nhờ đó, một tin đồn không rõ nguồn gốc đã đi vào chính trường và báo chí chính thống.

FactLink nhận định thủ đoạn “tẩy trắng thông tin” trong vụ này diễn ra qua nhiều lớp. Nhiều tài khoản mạng xã hội cùng tung tài liệu “tố giác”, các nền tảng phát thông cáo báo chí ở Đông Nam Á đăng lại, rồi các trang tin giả đưa tin. Qua nhiều lần chuyển tay như vậy, tin đồn mới đi vào hệ sinh thái thông tin của Đài Loan.

Với tổ chức này, cơ chế trên giống một “mạng nhện thông tin” được dệt công phu. Khi tin được nhiều nền tảng và cơ quan báo chí lần lượt đăng lại, trích dẫn, những điểm yếu ban đầu bị che lấp: tài liệu gốc ẩn danh, thiếu độ tin cậy, các bài báo thiếu bằng chứng vững chắc. Phóng viên, chính trị gia, người nổi tiếng trên mạng và công chúng Đài Loan, những người đứng ở cuối chuỗi lan truyền, vì thế khó nhận ra thông tin đến từ đâu và đáng tin đến mức nào.

Ngăn “tẩy trắng thông tin”: FactLink đưa ra 3 đề xuất đối phó

FactLink đưa ra 3 đề xuất để đề phòng thủ đoạn này. Thứ nhất là dùng kiểm chứng để chặn đường lan truyền. Vụ việc cho thấy chặng cuối của chuỗi “tẩy trắng thông tin” phải nhờ chính trị gia, người nổi tiếng trên mạng và báo chí Đài Loan lan truyền, đưa tin. Nếu “có tin là đăng”, họ dễ trở thành một mắt xích của chuỗi này. Ngược lại, nếu kiểm chứng trước khi trích dẫn, đăng lại hay bình luận, họ có cơ hội cắt đứt chuỗi lan truyền.

Thứ hai là truy từ gốc để tìm “kẻ chủ mưu” đứng sau mạng lưới. Theo FactLink, vụ này chưa đủ chứng minh ĐCSTQ đứng sau, nhưng có nhiều bên thao túng thông tin thân Trung Quốc tham gia. Trong lĩnh vực ngoại giao và quốc phòng, Đài Loan đã có nhiều vụ thông tin đi qua “truyền thông quốc tế”, “truyền thông Hoa ngữ quốc tế” rồi mới vào môi trường thông tin trong nước, nhằm tác động đến dư luận.

Muốn điều tra có tổ chức, có hệ thống hành vi phối hợp của các trang tin giả và truy tìm quyết liệt hơn “kẻ chủ mưu” ở đầu nguồn, vẫn cần thêm nhiều đơn vị nghiên cứu cùng hợp tác để tạo đột phá, tổ chức này nhận định.

Thứ ba là xem xét lại chiến lược đối phó, cảnh giác với việc các bản tóm tắt bằng AI và mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) khuếch đại tác động của thủ đoạn này. Muốn đối phó hiệu quả, cần hiểu rằng thủ đoạn diễn ra ở nhiều môi trường khác nhau, từ các trang tin giả đa ngôn ngữ xuyên quốc gia đến khâu lan truyền tại chỗ ở Đài Loan. Mỗi khâu có kênh lan truyền và sức ảnh hưởng riêng. Đặc biệt, khi chuyển từ mạng xã hội sang báo chí, tin đồn bước sang một giai đoạn lan truyền khác.

Vì vậy, khi xử lý, chính quyền không thể chỉ phản hồi, cải chính theo “chủ đề” của tin đồn. Họ phải nắm được đường đi, giai đoạn lan truyền và hệ sinh thái thông tin, rồi mới chọn cách đáp trả phù hợp.

FactLink cũng khuyến nghị không chỉ nhìn cách đối phó từ góc độ mạng xã hội và báo chí truyền thống, mà cần tính đến môi trường thông tin của thời đại AI. Nội dung rải rác ở nhiều nước, viết bằng nhiều ngôn ngữ có thể được các bản tóm tắt AI và mô hình ngôn ngữ lớn thu gom, tổng hợp lại, từ đó lan rộng hơn. Khi tính các biện pháp đối phó sau này, cần xét cả những hiện tượng lan truyền mới mà AI mang lại.