Trẻ em Việt Nam vẫn đang đối mặt với suy dinh dưỡng, bệnh tật và đuối nước

Việc sửa đổi quy định nhằm mở rộng nguồn hiến tạng từ người dưới 18 tuổi chết não đang tiêu tốn dung lượng thảo luận rất lớn trong nghị trình chính sách và dư luận xã hội. Tuy nhiên, khi đối chiếu nỗ lực lập pháp này với các báo cáo dịch tễ học quốc gia, một thực tế khách quan hiển hiện ra rằng sự tập trung của chính sách hiện nay chưa thực sự tương xứng với những nguyên nhân đang cướp đi sinh mạng của hàng chục ngàn trẻ em mỗi năm trên diện rộng.

Những thực tế cấp bách đang chờ quyết sách cụ thể

Theo ước tính từ các trung tâm ghép tạng lớn trong nước, số lượng bệnh nhi suy tạng giai đoạn cuối có đủ điều kiện chỉ định và đáp ứng chi phí ghép mỗi năm dao động từ vài chục đến vài trăm trường hợp.

Trong khi đó, số liệu từ các điều tra quốc gia do Bộ Y tế, Tổng cục Thống kê và các tổ chức quốc tế (WHO, UNICEF) công bố cho thấy hàng chục ngàn trẻ em đang mất đi sinh mạng hoặc chịu tổn thương vĩnh viễn mỗi năm bởi những nguyên nhân hoàn toàn có thể dự phòng hoặc can thiệp sớm ngay tại tuyến cơ sở:

Gần 2.000 trẻ tử vong do đuối nước mỗi năm

Báo cáo của Cục Quản lý môi trường Y tế (Bộ Y tế) và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam xác nhận đuối nước là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong do tai nạn thương tích ở nhóm trẻ từ 5–14 tuổi. Trung bình mỗi ngày có khoảng 5 trẻ em tử vong vì tai nạn nước. Dù đây là nhóm tử vong có thể phòng ngừa tuyệt đối, cơ chế pháp lý để đưa môn bơi an toàn thành nội dung bắt buộc trong trường học có nguồn ngân sách bảo đảm, hay quy chuẩn liên ngành về an toàn vùng nước hở vẫn chưa được luật hóa đồng bộ.

Tử vong sơ sinh chiếm gần 60% tổng số ca tử vong dưới 5 tuổi

Theo báo cáo điều tra các mục tiêu phát triển bền vững về Trẻ em và Phụ nữ do Tổng cục Thống kê và UNICEF phối hợp với Vụ Sức khỏe Bà mẹ – Trẻ em thực hiện, tử vong trong 28 ngày đầu đời chiếm xấp xỉ 60% tổng số trẻ dưới 5 tuổi tử vong và hơn 70% ở nhóm dưới 1 tuổi. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ đẻ non, ngạt chu sinh, nhiễm trùng và dị tật bẩm sinh. Phần lớn các trường hợp này có thể cứu sống nếu y tế tuyến huyện và xã được bảo đảm các gói can thiệp thiết yếu: máy thở áp lực dương liên tục (CPAP), lồng ấp và nhân lực có chứng chỉ hồi sức sơ sinh chuẩn hóa.

10.000 – 12.000 trẻ chào đời mắc bệnh tim bẩm sinh mỗi năm

Báo cáo của Trung tâm Tim mạch (Bệnh viện Nhi Trung ương) và Hội Tim mạch học Việt Nam cho thấy khoảng 50% số ca bệnh cần can thiệp ngoại khoa hoặc thông tim ngay trong năm đầu đời. Hiện nay, danh mục Bảo hiểm Y tế (BHYT) cho trẻ dưới 6 tuổi vẫn tồn tại trần thanh toán và chưa bao phủ trọn gói nhiều vật tư kỹ thuật cao (dù bít, màng ECMO, ống dẫn nhân tạo). Gánh nặng chi trả trực tiếp từ tiền túi quá lớn khiến nhiều gia đình ở vùng nông thôn buộc phải chờ đợi nguồn tài trợ từ thiện, làm mất đi “thời điểm vàng” phẫu thuật của trẻ.

Gần 20% trẻ dưới 5 tuổi mang gánh nặng thấp còi (khoảng 1,7 triệu trẻ)

Kết quả Tổng điều tra Dinh dưỡng của Viện Dinh dưỡng Quốc gia ghi nhận tỷ lệ suy dinh dưỡng thể thấp còi toàn quốc vẫn ở mức 19,6%, riêng các tỉnh miền núi phía Bắc và Tây Nguyên vượt ngưỡng 30% – 38%. Suy dinh dưỡng trong 1.000 ngày đầu đời gây tổn thương cấu trúc thần kinh và thể chất không thể hồi phục. Thế nhưng, các chương trình can thiệp dinh dưỡng học đường và bổ sung vi chất hiện vẫn phân tán, chủ yếu phụ thuộc vào ngân sách dự án ngắn hạn thay vì một dòng chi thường xuyên được thể chế hóa trong luật ngân sách.

Sự lệch pha trong phân bổ nguồn lực thể chế

Việc xây dựng hành lang pháp lý cho hiến ghép tạng là cần thiết cho sự tiến bộ của chuyên ngành ngoại khoa chuyên sâu. Tuy nhiên, nếu dồn phần lớn năng lượng lập pháp, sự quan tâm của bộ máy quản lý và truyền thông chính sách vào một vấn đề chỉ tác động đến vài chục trường hợp, trong khi các cơ chế để ngăn 2.000 trẻ chết đuối, chăm sóc sơ sinh thiết yếu, mở rộng danh mục BHYT cho dị tật bẩm sinh và dinh dưỡng 1.000 ngày đầu đời thuộc về tầng nền tảng của y tế dự phòng và chăm sóc ban đầu. Đây là những can thiệp mang lại số năm sống điều chỉnh theo chất lượng cao nhất trên quy mô toàn dân, bảo vệ tính mạng của hàng vạn đứa trẻ mỗi năm với chi phí hợp lý hơn rất nhiều.

Thanh Long t/h